Nieuwe psychoactieve stoffen: lettersoep of houvast?

Drugs werden decennialang klassiek ingedeeld in drie grote groepen: stimulerende, verdovende en hallucinogene middelen. Sinds er in 2008 in Europa almaar meer nieuwe psychoactieve stoffen begonnen op te duiken, is men op zoek gegaan naar een andere manier om drugs te categoriseren. Veel van deze nieuwe drugs hebben een werking en samenstelling die immers niet onder te brengen is in één van de drie categorieën.

Op die manier ontstond in 2013 The Drugwheel in het Verenigd Koninkrijk, een concept van DrugWatch UK dat een onderscheid maakt tussen legale en illegale stoffen en dat ook NPS integreert naast de klassieke drugs (1). Het doel van het Drugwiel – ontworpen door de Brit Mark Adley – was een actueel en vereenvoudigd overzicht te bieden van een steeds complexere drugsmarkt. Het Drugwiel bevat zeven categorieën van drugs: stimulantia, empathogenen, hallucinogenen, dissociatieven, cannabinoïden, opioïden en verdovende middelen. Er is een binnen- en buitenring (2) en een bijhorend effectenwiel.


drugwiel
 (download illustratie

Nieuwe Psychoactieve Stoffen, kortweg NPS, is een verzamelende term die internationaal gehanteerd wordt door vooral professionals. Er circuleren heel wat naamgevingen: designerdrugs, legal highs, research chemicals, … Elke term gaat in op specifieke (deel)aspecten van NPS. Wat ze gemeenschappelijk hebben is dat ze allemaal onder de noemer NPS vallen.

Het Drugwiel werd vanaf 2013 door verschillende landen geadapteerd. België volgde in 2016. Het oorspronkelijke Belgische drugwiel werd ondertussen geüpdatet. De meest recente versie dateert van 17 januari 2018. Het Drugwiel kan voor verschillende doeleinden gebruikt worden: psycho-educatie, vormingen, in de hulpverleningscontext. Uit de praktijk blijkt het voor sommigen alvast een handige houvast. Alwin Viaene, individueel begeleider in het dagcentrum Gent, gebruikt het drugwiel voornamelijk in het kader van informeren. Naast het Drugwiel bestaat er immers ook een effectenwiel dat per categorie een overzicht biedt van de meest voorkomende effecten.

Nieuwe Psychoactieve Stoffen, kortweg NPS, is een verzamelende term die internationaal gehanteerd wordt door vooral professionals. Er circuleren heel wat naamgevingen: designerdrugs, legal highs, research chemicals, … Elke term gaat in op specifieke (deel)aspecten van NPS. Wat ze gemeenschappelijk hebben is dat ze allemaal onder de noemer NPS vallen.

Het Drugwiel werd vanaf 2013 door verschillende landen geadapteerd. België volgde in 2016. Het oorspronkelijke Belgische drugwiel werd ondertussen geüpdatet. De meest recente versie dateert van 17 januari 2018. Het Drugwiel kan voor verschillende doeleinden gebruikt worden: psycho-educatie, vormingen, in de hulpverleningscontext. Uit de praktijk blijkt het voor sommigen alvast een handige houvast. Alwin Viaene, individueel begeleider in het dagcentrum Gent, gebruikt het Drugwiel voornamelijk in het kader van informeren. Naast het Drugwiel bestaat er immers ook een effectenwiel dat per categorie een overzicht biedt van de meest voorkomende effecten.

In het Verenigd Koninkrijk is het fenomeen al langer een thema bij hulpverleners. Het project NEPTUNE (3) is hier een voorbeeld van. RIDR (4) is de afkorting van The Report Illicit Drug Reactions. Deze pilot wordt nationaal uitgerold en zorgt dat zorgprofessionelen snel online negatieve effecten kunnen rapporteren die ze opmerken bij hun NPS-gebruikende doelgroep.

Een bottom-up benadering dus, vergelijkbaar met de manier waarop bijwerkingen van reguliere medicijnen geregistreerd worden. 

Indien er concrete aanwijzingen zijn dat bepaalde (nieuwe) en gevaarlijke producten circuleren in België of in onze buurlanden dan wordt er door het Belgische Early Warning System (5), afgekort BEWS, een bericht verstuurd naar de belanghebbenden (zoals drughulpverleners en preventiewerkers). Een bottom-up communicatiesysteem werd oorspronkelijk ingebouwd in het BEWS in de vorm van een forum, maar dit is nooit uitgegroeid tot iets substantieels. Toch is het essentieel, denk ik, om naast een algemeen raamwerk zoals het drugwiel een werkwijze te hebben waarbij we ook via zorgverstrekkers informatie verzamelen over de Belgische NPS-markt.

De storm voorbij?

Internationaal eisen NPS sinds 2008 meer aandacht op. Recente rapportage van de EMCDDA (6) toont op Europees niveau een paar evoluties. In het algemeen zien we ten opzichte van enkele jaren terug een duidelijke daling van het aantal nieuwe NPS: in 2018 ging het om 55 producten, in 2014 nog om 101. Tweede element dat opvalt is het meer divers beeld van het aandeel dat elke NPS-categorie voor haar rekening neemt.

NPS

In 2014 was leeuwendeel van de nieuwe NPS cannabinoïden en cathinonen. We kunnen dat niet stellen in 2018. Veel interessante analogen, zeker de cannabinoïden, lijken gevonden. De ontwikkelaars van deze analogen zijn opportunistisch: ze verschuiven hun aandacht naar andere stoffen. Iets wat bovenstaande evoluties kan verklaren. NPS zullen nooit verdwijnen, maar het is voorbarig om te stellen dat dit fenomeen over zijn hoogtepunt is (de daling van nieuwe stoffen is mede het gevolg van het aanpassen van de regelgeving waardoor nieuwe designerdrugs sneller van de markt kunnen worden gehaald). Een aanzienlijk aantal reeds aangemelde stoffen blijft elk jaar op de Europese drugsmarkt verschijnen. Er doen zich ook wijzigingen voor in het soort stoffen die worden waargenomen, wat mogelijk aantoont dat nieuwe psychoactieve stoffen in toenemende mate gericht zijn op langdurige en meer problematische drugsgebruikers. Terwijl het EU Early warning system voor nieuwe psychoactieve stoffen meldingen blijft ontvangen over zeer uiteenlopende stoffen, verschijnen momenteel meer synthetische opioïden en benzodiazepines.

 

Giovanni Laleman (februari 2020) 

[1] thedrugswheel.com

[2] De buitenring vermeldt stoffen die illegaal zijn of voorschrift plichtig, de binnenring de (sub)legale stoffen.

[3] neptune-clinical-guidance.co.uk/

[4] https://report-illicit-drug-reaction.phe.gov.uk/about-ridr/

[5] https://www.vad.be/earlywarningsystem

[6] EMCDDA Drugsrapport 2019

Een bottom-up benadering dus, vergelijkbaar met de manier waarop bijwerkingen van reguliere medicijnen geregistreerd worden.

Indien er concrete aanwijzingen zijn dat bepaalde (nieuwe) en gevaarlijke producten circuleren in België of in onze buurlanden dan wordt er door het Belgische Early Warning System[1] (BEWS) een bericht verstuurd naar de belanghebbenden (zoals drughulpverleners en preventiewerkers). Een bottom-up communicatiesysteem werd oorspronkelijk ingebouwd in het BEWS onder de vorm van een forum, maar dit is nooit uitgegroeid tot iets substantieel. Toch is het essentieel, denk ik, om naast een algemeen raamwerk zoals het drugwiel een werkwijze te hebben waarbij we ook via zorgverstrekkers informatie verzamelen over de Belgische NPS-markt.

De storm voorbij?

Internationaal eisen NPS sinds 2008 meer aandacht op. Recente rapportage van de EMCDDA toont op Europees niveau een paar evoluties. In het algemeen zien we ten opzichte van enkele jaren terug een duidelijke daling van het aantal nieuwe NPS: in 2018 ging het om 55 producten, in 2014 nog om 101. Tweede element dat opvalt is het meer divers beeld van het aandeel dat elke NPS-categorie voor hun rekening neemt. In 2014 was leeuwendeel van de nieuwe NPS cannabinoïden en cathinonen. We kunnen dat niet stellen in 2018. Veel interessante analogen, zeker de cannabinoïden, lijken gevonden. De ontwikkelaars van deze analogen zijn opportunistisch: ze verschuiven hun aandacht naar andere stoffen. Iets wat bovenstaande evoluties kan verklaren. NPS zullen nooit verdwijnen, maar het is voorbarig om te stellen dat dit fenomeen over zijn hoogtepunt is (de daling van nieuwe stoffen is mede als gevolg van het aanpassen van de regelgeving waardoor nieuwe designerdrugs sneller van de markt kunnen worden gehaald). Een aanzienlijk aantal reeds aangemelde stoffen blijft elk jaar op de Europese drugsmarkt verschijnen. Er doen zich ook wijzigingen voor in het soort stoffen die worden waargenomen, wat mogelijk aantoont dat nieuwe psychoactieve stoffen in toenemende mate gericht zijn op langdurige en meer problematische drugsgebruikers. Terwijl het EU-Early warning system voor nieuwe psychoactieve stoffen meldingen blijft ontvangen over zeer uiteenlopende stoffen, verschijnen momenteel meer synthetische opioïden en benzodiazepines