De Sleutel Logo

Een OPNAME en MEERDERJARIG?
Bel 09 3606229
Meer info

 



Een OPNAME en MEERDERJARIG?
Bel 09 3606229
Meer info

 



Professionals

Hier vind je info op maat van wie beroepshalve met het thema drugs bezig is. Welke drugspreventie is effectief?  Maak kennis met ons aanbod voor leerkrachten en preventiediensten. Wat is evidence based hulp verlenen? Bekijk ons overzicht van goede praktijken en bruikbare meetinstrumenten.

maandag 28 februari 2022 15:56

Over olijven, Pipi Langkous en nudging: de nieuwste inzichten rond verslavingspreventie

Naar jaarlijkse gewoonte organiseerde VAD (*) op 26 november 2021 een studiedag. Het thema: De alcohol- en drugsector in veranderende tijden. Eén van de sprekers was Gregor Burkhart van het European Monitoring Centre for Drugs and Drugs Addiction (EMCDDA). Burkhart is hoofd van de afdeling preventie, en een autoriteit binnen de verslavingspreventie. Burkhart is geen onbekende voor De Sleutel, we gingen meermaals in gesprek met deze expert en team preventie had hem ook reeds als gast op een eigen studiedag. Wat leerden we tijdens zijn recente presentatie op de VAD-studiedag?

De olijf van preventie

De coronapandemie leerde ons de impact van voortschrijdend inzicht. Dat is ook voor verslavingspreventie het geval. Wat 10 jaar geleden als een goede praktijk te boek stond wordt vandaag de dag niet noodzakelijk als een zinvolle preventiestrategie naar voren gebracht. Er is nog veel onderzoek nodig naar wat effectief is, maar er is -gelukkig- ook al veel duidelijk. Preventie laat zich echter meestal beperken tot het geven van accurate informatie over risicogedrag aan kinderen en jongeren. In deze benadering, vangt Burkhart aan, zijn er meerdere tekortkomingen. Daar hangt hij zijn volledige presentatie aan op.

olijf

In verslavingspreventie doen we soms dingen waarvan we eigenlijk niet (goed) weten of ze wel werken. Om dat pijnpunt visueel voor te stellen hanteert Burkhart het beeld van de olijf van preventie. Zijn boodschap: laten we de dingen implementeren waarvan we weten dat ze wel werken en laten we vooral niet langer die initiatieven uitvoeren waarvan we weten dat ze schadelijk kunnen zijn. Uit zijn presentatie distilleerden we 3 kernboodschappen:

1. informeren over drugs heeft géén preventieve effecten op druggebruik bij jongeren;

2. verslavingspreventie richt zich best op de cognitieve beperkingen;

3. de meest effectieve verslavingspreventie is omgevingsgericht.

Aan het woord ‘effectief’ hangt er een vuil kantje. Interventies kunnen conceptueel goed zijn en (deels) gebaseerd op wetenschap, maar niet werkzaam. Burkhart vraagt om voorbij de feedback van ‘ze vonden het tof’, ‘ze waren toch erg betrokken’, ‘de directeur wil het zo’, … te kijken en effectiviteit af te toetsen o.m. aan wezenlijke gedragsverandering bij de doelgroep of veranderingen in sociale perceptie rond druggebruik.

Revolution Train

Overal in Europa wordt de informatiegebaseerde aanpak in de praktijk gebracht, ook in België. Een goede manier om aan verslavingspreventie te doen in scholen is en blijft werken aan persoonlijke en sociale vaardigheden, stelt Burkhart. Al jaren ook ons credo. Leerlingen testen op druggebruik, razzia’s organiseren, externe lesgevers voor de klas zetten, … daar is géén bewijs voor, maar toch worden ze nog steeds uitgevoerd. We komen blijkbaar niet gemakkelijk af van achterhaalde overtuigingen. Burkhart geeft het voorbeeld van het Tsjechische project ‘Revolution Train’, een trein (te boeken voor zo’n 50.000 €) waar jongeren tussen 12 en 17 jaar de gevaren van druggebruik aan de lijve kunnen ondervinden via 5D interactieve methoden. Erg innovatief, maar het is vooral marketing. Het overdrijft de problematiek en steekt een oude maar niet effectieve, shockerende preventietactiek in een nieuw jasje. Het bewijs voor dit project is mager en gaat van ineffectief tot onbekend. Er zijn andere, meer beloftevolle strategieën zoals het Ijslands model waar Blankenberge momenteel, als eerste stad in België, mee experimenteert.

revolution train

Informeren werkt dus niet…

We moeten jongeren bewustmaken van de risico’s van gebruik. Dit is een premisse waar de meeste preventieve acties op zijn gestoeld. Ze worden uitgerold in scholen omdat zij de ideale uitvalsbasis vormen: kinderen en jongeren zijn er massaal aanwezig tijdens cruciale levensfasen. Bovenstaande overtuiging stelt dat informeren een sleutel vormt tot de daling van risicogedrag zoals druggebruik. Deze visie past mooi in het pedagogiche project van scholen. Leerkrachten zijn bovendien gevormd in het idee dat educatie dé manier is om leerlingen de noodzakelijke kennis en vaardigheden bij te brengen in de weg naar volwassenheid, maar informatie geven over drugs staat niet op de lijst met beschermende maatregelen en het gebrek aan informatie staat nergens op de lijst met risicofactoren. Bovendien zit niet elke jongere in met zijn of haar gezondheid en zetten zij kennis niet automatisch om in gedrag. Druggebruikers zijn trouwens beter geïnformeerd over de risico’s dan niet-gebruikers. Risicoperceptie daalt omwille van gebruik.

Sensatiezoeker of schadevermijder?

Het is lastig jongeren te overtuigen van de negatieve gezondheidseffecten van druggebruik. Is dat vreemd? Nee, veel mensen maken van hun eigen ervaringen wetenschap, zegt Burkhart. Kijk maar naar de coronapandemie. Talloze mensen geloven niet in de ziekte omdat ze niemand in hun omgeving kennen die ziek is geworden of gestorven is aan corona. Waarom is informeren risicovol? Burkhart verduidelijkt dit aan de hand van 2 soorten jongeren: de sensatiezoeker die risico’s niet vreest en de schadevermijder die liever wegblijft van alles wat met risico’s te maken heeft. Voor het eerste profiel gebruikt hij het personage Pipi Langkous, hét toonvoorbeeld van de sensatiezoeker.

pipi langkous

Pipi Langkous zal intuïtief anders reageren op risicosituaties dan de schadevermijder. Met informatiegebaseerde preventie zal je de schadevermijder bevestigen in zijn overtuiging dat gebruik risico’s inhoudt, terwijl je de kleinere groep sensatiezoekers misschien zal triggeren. Je kwetst er dus extra kwetsbaren mee. Fear appeals. Dat het in de praktijk om veel meer dan deze twee profielen gaat wijst recent onderzoek rond persona’s in middelengebruik van Trimbos-Instituut uit.

Zelfeffectiviteit is alles, benadrukt Burkhart. Als jongeren niet het gevoel krijgen dat ze iets kunnen doen om de negatieve gevolgen van druggebruik te voorkomen en hun vertrouwen niet gestimuleerd wordt dat ze ander gedrag kunnen stellen, dan schiet het zijn doel voorbij. In dat geval zullen jongeren je boodschap negeren, ontkennen of verwerpen. Echter, hoe kan je educatie verschaffen over zaken die je gedrag bepalen maar waar je geen impact op hebt? Denk bijvoorbeeld aan de grootte van een bierglas.

Verslavingspreventie moet zich vooral richten op de cognitieve beperkingen van jongeren, zoals automatische beslissingen nemen, het gebrek aan zelfcontrole en introspectie. Adolescenten zijn, in situaties waar verleiding aanwezig is, immers slechter in zelfcontrole dan kinderen. Alles wat ze rationeel weten over risicogedrag schuiven ze aan de kant waardoor ze beperkt zijn in hun vermogen om hun rationele overtuigingen te laten meespelen in hun gedrag.

… maar omgevingsgerichte preventie werkt wél

Er zijn mooie preventieprogramma’s die goed werken. Daar moet blijvend aandacht voor zijn. Er gaat echter teveel geld en energie naar acties die enkel educatiegedreven zijn, jongeren moet overtuigen om gezond gedrag te stellen en manieren om aan modeling te doen. De minst zichtbare maar meest effectieve preventie is omgevingsgericht. Nudging om het trendy te zeggen. Roken bijvoorbeeld is door de jaren herschapen tot iets ongezonds en verslavends. Het was ooit anders. Punt dat Burkhart hier wil maken is dat we dit al deccenia wisten, maar dat niemand er echt van wakker lag of iets aan deed. Beperk de zichtbaarheid, beschikbaarheid, perceptie van aanvaarding en normaliteit en het gedrag zal volgen. Vaak zijn deze opties niet alleen vele malen effectiever, ze zijn ook goedkoper dan elk jaar een dure, hypermoderne trein boeken.

Conclusie

Het preventieteam stelt zich in navolging van deze presentatie 3 vragen waar we de komende maanden verder over willen nadenken:
1. als omgevingsgerichte interventies de meest effectieve tactiek is om onze maatschappelijke opdracht te volbrengen, hoe kunnen we dit rijmen met de grenzen van onze rol en taak als preventiedienst?
2: is er een werkmodel denkbaar waarin we met getuigenissen werken zonder sensatiezoekende jongeren aan te zetten om drugs te gebruiken?
3. hoe kunnen we de vraag naar zichtbare acties enerzijds en de cultuur van informeren in het onderwijs anderzijds verhouden tot een goede preventiepraktijk?

Effectieve verslavingspreventie in de praktijk brengen is een complexe opdracht. Het is een domein dat snel evolueert in wetenschappelijke zin, maar traag rijpt in de hoofden van mensen. Het is ook een fragiel domein: als de druk van de ketel is verdwijnt vaak de vraag. Preventie zou echter een basisattitude moeten zijn om in te investeren.

Giovanni Laleman (februari 2022)

(*) VAD is het Vlaamse expertisecentrum Alcohol en andere Drugs

Bronnen

https://vimeo.com/651128840/be9d803300

https://www.unicef-irc.org/publications/933-the-adolescent-brain-a-second-window-of-opportunity-a-compendium.html

Preventiestrategieën in Europa, De Sleutelmagazine, september 2009

https://www.revolutiontrain.cz/en/projekt.php

https://www.blankenberge.be/planet-youth-blankenberge-participeert-als-eerste-belgische-stad

https://www.trimbos.nl/docs/38c389cb-f8cb-47dc-842f-44da970b38a3.pdf

 

Drugpreventie bij kinderen werkt

Volg ons op Facebook

filmpjeimage

Traject van een cliënt

Inschrijven E-zine

Invalid Input

Gelieve akkoord te gaan met onze privacy overeenkomst.
Bekijk de privacy voorwaarden.