What is love? Over jonge vrouwen in situaties van (seksuele) uitbuiting en verslavingen (interview)

Wat als het praten stokt? Hoe ga je aan de slag met jongeren die trauma’s hebben opgelopen? Met meisjes die slachtoffer zijn geweest van (seksueel) geweld. We gaan in gesprek met psychotherapeute Sabine Vermeire, verbonden aan de Interactie academie.

We leren Sabine Vermeire kennen als spreker op de online studienamiddag rond “Geweldig verslaafd of verslavend geweld” die in maart mede door De Sleutel werd georganiseerd. Als systeemtheoretisch en narratief psychotherapeut, brengt ze hier het verhaal hoe ze aan de slag gaat met jongeren, met meisjes die in complexe situaties leven/opgegroeid zijn. Via het vertellen, her-vertellen en delen van levensverhalen worden traumatische gebeurtenissen ontrafeld en veerkrachtprocessen netwerk-gewijs versterkt.

We spreken af aan de keukentafel. Een interview werd het niet echt. Sabine Vermeire is erg bedreven in vertellen. Ze neemt me mee doorheen het verleden, heden en toekomst, rond haar afgelegde weg met zoveel cliënten, familieleden en hulpverleners. Ik voel me een bevoorrechte getuige.

“What is love?”, dit is de beginvraag waar dit project mee van start ging. Samen met een aantal professionals uit de bijzondere jeugdzorg boog Vermeire zich over de problematiek van jonge meisjes die in de context van seksuele uitbuiting terecht kwamen, vaak in combinatie met gebruik. “Wat kunnen we (nog) voor hen betekenen?” De klassieke hulpverlening bijt hier zijn tanden op stuk. Er is vaak al heel veel geprobeerd en opname in een gesloten centrum blijkt vaak te weinig verandering of handvatten te bieden voor de periode na de behandeling. Ze belanden opnieuw in dezelfde relaties en contexten. Deze jongeren staan ook niet te springen voor hulpverlening. Ze ruiken vaak therapeuten- of psychologenbloed van mijlenver.

Sabine Vermeire: Wie?
Psychotherapeut verbonden aan de Interactie Academie. Expertiseterreinen zijn werken met kinderen, jongeren, ouders en gezinnen in zorgwekkende contexten (hechtingsmoeilijkheden, geweld, misbruik, psychiatrische problematiek,…) en het werken met creatieve methodieken als het praten stokt.

Auteur van het boek ‘Unravelling trauma and weaving resilience. Playful collaborations with children, families and networks’.

“Waar moet je mee starten in een hulpverlenerstraject en waar krijg je nog een beetje beweging in? Verslaving, geweld, grenzen leren stellen, hun levensgeschiedenis,…” Hoe kunnen we gestolde processen deblokkeren? En wat willen zijzelf? Waar zien zij nog mogelijkheden en kleine openingen?

Wat voorafging

Sabine Vermeire: “Ik werk reeds heel lang samen met Oikoten, nu vzw Alba (1) dat o.a. staptochten organiseert voor “probleemjongeren”, jongeren die zelf vaak geweld meemaakten in hun kindertijd maar zelf ook gewelddadig waren naar zichzelf, anderen of de samenleving. Die jongeren zetten een ongelooflijke prestatie neer. Ze stappen 3 maanden, kunnen hun verslaving en andere moeilijkheden even ‘on hold’ zetten en komen terug met een hernieuwde, vaak veel genuanceerdere kijk op zichzelf, hun relaties en hun leven. Ondanks de tijdens de tocht gegroeide goede voornemens, kunnen oude patronen en moeilijkheden snel opnieuw de kop opsteken. Ze komen terug in hun dagelijkse levenscontext, dezelfde peergroep, dezelfde omgeving, … De veranderingen en nieuwe ervaringen vasthouden is erg moeilijk. Door hen bij hun terugkomst uit te nodigen voor een biografisch interview hoopten we een paar rode draden te weven tussen verleden, heden en toekomst en tegelijk hun herwonnen zelfwaardegevoel en hun voornemens iets steviger te verankeren. Ze brachten hun levensverhaal in aanwezigheid van getuigen en betekenisvolle personen uit hun leven (vrienden, lief, zus, begeleider,…). Lang niet vertelde, vergeten verhalen, zowel pijnlijke alsook hartverwarmende, werden gedeeld en beluisterd. Gezien de waardevolle en vaak ook verrassende constructieve effecten bouwden we deze werkwijze verder uit.”

Biografisch interview doorspekt met therapeutische interventies

Als er sprake is van complex trauma zien we vaak gefragmenteerde, chaotische levensverhalen gekenmerkt door bevroren beelden over zichzelf, hun relaties of over de gebeurtenissen.“Bij een biografisch interview wandelen we samen door hun leven, kijken en her-bekijken we de verschillende aspecten ervan. We nemen een andere insteek dan wat ze gewoon zijn. We willen niet noodzakelijk weten wat precies gebeurde, wat zij allemaal fout deden, en zijn niet bezig met wat zij moeten veranderen maar maken ruimte voor zowel de pijnlijke, ingrijpende als fijne gebeurtenissen, waardevolle ontmoetingen en nemen de vele betekenissen die zich nestelden onder de loep”, zo vertelt Sabine Vermeire.

“We weven als het ware nieuwe verhaallijnen waarbij de jongere voelt dat hij /zij zelf opnieuw enige regie in handen heeft, zich opnieuw verbonden weet met familie of naasten en hulpverleners. Er ontstaan terug verbindingen tussen verleden, heden en toekomst.”

Na het interview ontvangt de jongere een filmopname van het gesprek en een brief waarin het gesprek werd uitgeschreven. Jongeren hechten veel belang aan deze opname en brief. Ze delen deze met nieuwe hulpverleners, met familie, … Bij het beluisteren van hun eigen verhaal in aanwezigheid van getuigen ontstaan nieuwe perspectieven en kleine verschuivingen in betekenissen. Problemen zijn hierdoor niet opgelost, de pijn is niet weg. Toch vindt er een eerste soort herstel plaats. Een fundamenteel gevoel ervaren van gezien en gehoord worden in de belangrijke aspecten van wie ze zijn, in hoe zij hun wereld ervaren, in hoe zij handelen in hun wereld en zich hierin gerespecteerd en gewaardeerd voelen is voor hen vaak nieuw.

Bijzondere aandacht voor kleine acties

Het biografisch onderzoek is een co-creatieproces. Al van bij de start krijgt de jongere mogelijkheden aangeboden om zelf mee richting te geven aan het gesprek, met steeds de optie om aan te geven dat een bepaald thema te vroeg of nu niet passend is. De vragen worden net iets anders gesteld en belichten net andere aspecten van hun leven.

“Waar we naar zochten was een andersoortige samenwerking en onderzoek met de jongere waarbij zij actieve participant zijn van het traject. We vertrekken vanuit een veilige grond voor hen en speuren naar hun ‘team of support’. We laten hen stilstaan bij waar zij nog verschil gemaakt hebben ondanks alle moeilijke en/of heftige gebeurtenissen in hun jonge leven.

We zoeken naar kleine acties om zich staande te houden zowel toen als nu. Wat zeggen deze kleine acties en momenten over wat en wie de jongere belangrijk vindt? Welke waarden zitten hierin vervat? We peilen naar momenten van aarzeling, schaamte, piekeren, zich schuldig voelen of  momenten waar de jongere overspoeld werd door emoties. Welke relationele betrokkenheden spreken hier mee? Voor wie en wat komen ze nog op? Hoe is dit alles gelinkt aan de verslaving of hoe haakt de verslaving hierop in? Zo ervaren de jongeren terug een “sense of agency” (2) en “sense of coherence” (3).

Ze (her)ontdekken ondergesneeuwde perspectieven op zichzelf en gebeurtenissen samen met rijkere betekenissen: ‘Ik was niet alleen dom of naïef, ik heb ook acties ondernomen. Ik heb toch nog iets gedaan, ik heb geprobeerd verschil te maken. Ik heb zorg gedragen voor mijn kleine zus. Ik heb flessen drank leeggegoten, om erger te voorkomen. Ik heb geroepen, geschreeuwd om te laten zien dat er iets niet klopte.’  Hierdoor zien ze zichzelf en de vele gebeurtenissen in een relationele en bredere context. Ze kunnen zichzelf opnieuw zien in een netwerk van trekkende en duwende verbindingen. Hun gedrag is niet langer enkel een vorm van ‘acting out’ maar krijgt terug betekenis in bepaalde contexten. Bij het delen van deze multipliciteit aan verhalen in hun eigen context, kunnen ook daar kijkverschuivingen plaatsvinden en kan  de jongere in zijn eigen netwerk enigszins anders gezien worden.” De jongere kan terug een “sense of belonging” (4) ervaren.

Wat is liefde?

Terugkoppelend naar de start van het project – werken met jongeren die in situaties van seksuele uitbuiting terechtgekomen zijn – stelt zich de vraag hoe je aan de slag gaat zonder te verzanden in  lineair-causale, vaak versimpelde verklaringen die de complexiteit onrecht aandoen? Hoe blijf je ver weg van het veroordelen? En hoe kan je toch inzoomen op betekenisvolle thema’s?

Sabine Vermeire: “Vanuit de veilige grond die we bereiken met het biografische interview, en de opgediepte pareltjes die opnieuw  “a sense of agency” en “belonging” bevorderen, kunnen we een volgende stap zetten in ons gezamenlijk onderzoek met de jongere. Hun intieme relaties zijn vaak beschadigde terreinen en het thema ‘liefde’ heeft een wrange, pijnlijke smaak gekregen vandaar dat we hen uitnodigen om over liefde te spreken en te reflecteren in de hoop terug rijkere verhalen te (her)ontdekken. ‘Wat betekent liefde voor jou, welke soorten liefde ken je, wat is voor jou echte liefde, welke soorten relaties ken je, bij wie en waar heb je van welk soort liefde  geproefd die je wil vasthouden?’, waren enkele van de  vragen die we hen voorlegden. Stap voor stap exploreerden en brachten we de verschillende ervaringen die ze gekend hebben, in kaart.

Het was opmerkelijk dat de jongeren hun antwoorden vaak begonnen bij de liefde van hun moeder, ook al was er van alles fout gelopen tussen hen. Of de liefde van hun knuffelbeer. Of de liefde van Beyonce. Vervolgens vroegen we naar de verliefdheid en liefde met die jongen(s): hoe was dat dan, hoe moeten we dit begrijpen, wanneer en hoe ben je dan gaan ontdekken dat het niet de romantische of ware liefde was waar je op hoopte.

En wat met de omgeving?

“We wilden nog een stap verder gaan. Omdat ‘argwaan’ zich in veel van hun relaties nestelde, raakten ze steeds verder afgesneden van het gewone leven en hun dierbaren. Ze konden vaak ook bij elkaar niet meer terecht. Daarom vroegen we ons af hoe we hen ‘anoniem’ konden laten binnenkijken in elkaars leef- en betekeniswereld om hen zo terug een beetje te verbinden met de wereld rondom hen. Ze weten dat ze niet alleen zijn, maar voelen zich wel heel alleen en buiten hun familie en de maatschappij vallen.. De wereld bekijkt hen vaak als “naïeve, drugverslaafde, gemakkelijke prooien

voor deze mannen. We vroegen ons ook af of we daar ook konden beweging in krijgen en nieuwe dialogen  faciliteren op verschillende echelons.”

Als er enkel met de jongere gewerkt wordt, blijft het moeilijk om de nieuwe ervaringen en stappen richting herstel vast te houden. Kan het taboe doorbroken worden? Kan zowel de kijk van sommige dierbaren maar ook de maatschappelijke bril bijgesteld worden?

“Zo kwamen we op het idee ‘Wat als we een theaterstuk maken?’.  Danny Keuppens van vzw Stappen (5) schreef een stuk vertrekkend vanuit het verhaal van één meisje met een mix van belangrijke facetten uit de andere interviews.

In eerste instantie werd het stuk door een actrice enkel voor het meisje zelf opgevoerd. Wij waren enkel als getuige aanwezig. Het werd een beklijvende ervaring waarin ze voor het eerst de vele kanten van haar verhaal ten volle leek op te merken met vooral de relationele betrokkenheden en inspanningen om zich staande te houden. Ze vroeg al vlug of dit stuk ook voor haar zus en begeleiding kon opgevoerd worden.

Telkens zien we wonderlijke dingen gebeuren als het vertelde verhaal beluisterd wordt, door hen zelf, door anderen (nauw betrokkenen, ongekende getuigen, (in)formele netwerkfiguren). We vragen de luisteraars te responderen vanuit wat hen raakt in de verhalen, waar het resoneert met hun eigen leven en wat ze eruit meenemen. De uitwisseling die plaats vindt, de erkenning, waardering – kortom het gezien worden als mens die dingen overkomt, nadenkt en keuzes maakt – kan een belangrijke stap zijn richting herstel. Er komt beweging in perspectieven en betekenissen en ook soms in hun acties. Er zijn verbindingslijnen getrokken. De verbindingen met zus of moeder, hulpverleners zijn in andere betekenissen beland.

Dit theaterstuk werd later opgevoerd op een congres met hulpverleners en nadien ook voor een breed publiek. Hierdoor kunnen we een beetje knabbelen aan traditionele hulpverleners-opvattingen en dominante discoursen omtrent deze problematiek. We bieden een unieke inzage vanuit een binnenstaander-perspectief. Het stemt tot nadenken: hoe kijken we naar en hoe gaan we om met deze jongeren en deze problematiek? En daarmee samengaand hoe positioneren we ons in deze complexiteiten?”

Wat is de moraal van dit verhaal?

“Het thema geweld bij deze jongeren noopt ons om de complexiteit te blijven zien. Het vraagt van ons om niet in een zwart-wit denken gevangen te raken: denk maar aan de ongenuanceerde, sterk vereenvoudigde opdeling ‘slachtoffers of daders’.  Ik wil niet voorbij gaan aan het feit dat mensen foute dingen doen, dat geweld een enorme impact kan hebben maar ik weiger om samen te vallen met determinerende, gestolde manieren van kijken. Laten we niet de complexiteit tenietdoen maar samen zoeken hoe we onze weg er kunnen in vinden. Ik verkies om op zoek te gaan naar hoe we ruimte kunnen maken voor unieke subjectieve betekenisgevingen en hoe deze zich verhouden ten opzichte van het bredere dominante maatschappelijke perspectief. Onze werkwijzen zoals het biografisch interviewen, de onderzoeksprojecten over ‘liefde’, het theaterproject… zijn telkens ook maar één van de vele ingangen om dingen terug in beweging te brengen, samen op weg te gaan, terug mogelijkheden te openen en netwerken van veerkracht te weven. Onze ambitie is niet om alles op te lossen maar hopelijk kunnen we met deze jongeren een paar nieuwe stappen zetten en een iets andere koers varen”.

Els Vanneste (maart 2023)

Citaat:

“Composing a life involves a continual re-imaging of the future and reinterpretation of the past to give meaning to the present.” (Bateson, 1989, p. 29-30)

[1] Vzw Alba, Herstelgerichte en Constructieve Afhandeling (HCA): biedt krachtgerichte ervaringstrajecten aan jongeren in de jeugdzorg. 

[2] Sense of agency: gevoel van actieve participant te zijn in het eigen leven en relaties, enigszins zelf controle te hebben, zelf de agenda te kunnen bepalen, medezeggingschap te hebben in wat er gebeurt.

[3] Sense of coherence: gevoel van samenhang, het levensverhaal als een geheel van verschillende elementen die een lijn vormen en niet langer gefragmenteerd zijn.

[4] Sense of belonging: gevoel van ergens bij te horen, belangrijk te zijn, er toe doen in de verschillende contexten waar je deel van uit maakt.

[5] Vzw Stappen is een begeleidingstehuis in de bijzondere jeugdzorg voor meisjes die onder toezicht van een jeugdrechter staan.