Drugs en detentie: drugproblemen aanpakken in de gevangenis

In de gevangenis van Antwerpen loopt sinds begin 2023 een drugbehandelingsprogramma onder de noemer “drugs en detentie”. Twee medewerkers van ambulant centrum De Sleutel in Antwerpen gaan dankzij financiering vanuit het departement volksgezondheid in de gevangenis aan de slag met gedetineerden die hun verslaving willen aanpakken. Er werden de voorbije periode meer dan 150 mensen aangemeld. Hoe loopt dit in de praktijk?

Even een korte voorgeschiedenis. In 2017 startten een drietal proefprojecten rond drugverslaving o.m. in de gevangenis van Hasselt, gefinancierd door de FOD Volksgezondheid. Op basis van de beleidsaanbevelingen na die proefprojecten werd beslist om het aantal gevangenissen dat dergelijke projecten aanbiedt, op te trekken naar tien. De financiering werd ook structureel verankerd.

Druggebruik en verslaving komen vaker voor in de gevangenis dan in de samenleving. Beide verhogen de kans op recidive na vrijlating. De gevangenissen kwamen de voorbije periode al meermaals negatief in het nieuws. De overbevolking is het grootste pijnpunt. In het Arresthuis van Antwerpen is normaal plaats voor zo’n 400 gedetineerden. Nu zijn het er bijna 700. Plaats voor een drugvrije of drugarme afdeling is er niet. In 2026 start de bouw van een nieuwe gevangenis in Antwerpen.

Het team rond “drugs en detentie” heeft in Antwerpen een drieledig aanbod in de gevangenis uitgewerkt. Concreet gaat het om screening en individuele begeleiding, om opleiding en sensibilisering rond verslaving aan illegale middelen (ook afstemmen van penitentiair beambten, directie en psychosociale dienst) en het opzetten van externe trajecten (in functie van doorstroom cliënten).

Lena werkt sinds juli 2023 in de gevangenis in Antwerpen. “Het is een uitdagende én confronterende omgeving met heel veel intrinsieke regels. Het lijkt alsof er meer gebruik aanwezig is in de gevangenis dan erbuiten.” Gelukkig loopt er nu een individueel en groepsdrughulpaanbod. De aanmelding loopt meestal via de dokter, de psychosociale dienst of de justitieel welzijnswerker.

Toch blijft het in veel gevallen dweilen met de kraan open. Het komt er voor de gedetineerde nog te vaak op aan om niet in de verleiding te komen, om triggers te vermijden. Eenvoudig is dat zeker niet. “Eigenlijk moet ik dan mijn dagelijkse wandeling vermijden. Anders krijg ik het spul in mijn handen  gestoken”, krijgen de hulpverleners tijdens begeleidingen al eens als repliek.

In de gevangenis van Antwerpen zijn alle spelers van de drughulpverlening betrokken bij het “drugs en detentie”-project. Vagga is de penhouder, naast De Sleutel is ook Free Clinic, Adic en Multiversum betrokken. In andere gevangenissen zijn meestal niet alle spelers betrokken.

 “Vaak voelen de gedetineerden druk van buitenaf om iets te doen aan hun drugprobleem. Anders is de kans klein dat ze na hun voorhechtenis buiten geraken. Vrijheid is op dat moment prioritair, wat begrijpelijk is. Dit maakt dat ze, naast een babbel, op zoek zijn naar manieren om dit te verkrijgen.“

De individuele begeleiding start met een screening om de hulpvraag te verkennen aan de hand van een uitgebreide vragenlijst (UG). Dat is niet evident omdat velen slechts kort in voorhechtenis blijven (Arrresthuis). Sommige gedetineerden hebben al zelfkennis rond gebruik. Anderen vinden niet dat er een probleem is…  “Soms hebben ze al een opname in de drughulpverlening achter de rug. Anderen weten helemaal niet waar ze voor hulp terechtkunnen. Elke keer is het een ontdekking. Je krijgt als hulpverlener wel veel dankbaarheid terug omdat je tijd maakt voor hun probleem. Toch is het soms frustrerend omdat je niet altijd veel kan betekenen binnen de muren van de gevangenis.” Wekelijks is er een teammeeting met alle hulpverleningspartners. “We proberen ook zicht te krijgen op andere domeinen en hen hierin op weg te helpen”.

Het groepsaanbod is in volle ontwikkeling. Zo is er wekelijks een maandaggroep met daarop aansluitend een groep rond gedragstherapie en een aparte groep op de geïnterneerdenafdeling.  Er is ook een goed draaiende vrouwengroep rond verslaving. Lena: “Deze groep telkens voor maximum 8 vrouwen verloopt heel laagdrempelig en interactief. Het kan psycho-educatie zijn bijvoorbeeld over craving of het MMM-model. Elkeen krijgt de kans om haar verhaal te doen. Zoals bij een NA-groep is het de bedoeling om te leren van elkaar. We vragen hoe ze binnen met gebruik omgaan en hoe ze het willen aanpakken als ze terug uit de gevangenis zijn.” Lena is hoopvol als ze merkt dat het binnen deze vrouwengroep mogelijk is om zorg te dragen voor elkaar en complimenten uit te wisselen. “Je kan een band opbouwen, steun installeren naar elkaar. Dit biedt voldoening”. De groep blijkt dus een soort rustpunt voor de gedetineerden. het is een veilige omgeving waar ze kunnen laten zien wat speelt. Buiten de groep is er meer sprake van survival. Er zijn ook nog andere ideeën voor groepswerking (vb voor rond agressie, voor Engelstaligen, voor jongeren). Maar er zijn veel praktische drempels.

“Binnen de vrouwengroep is het mogelijk om steun te installeren naar elkaar en een band op te bouwen”

Lena, individueel begeleider ambulant centrum De Sleutel Antwerpen

Een tweede luik betreft het opleiden, sensibiliseren en afstemmen van penitentiair beambten, directie en psychosociale dienst (PSD) omtrent verslaving aan illegale middelen.

De eerste maanden werd geïnvesteerd in het elkaar leren kennen en de bekendmaking van het hulpaanbod om eventuele weerstand weg te werken. “Er zijn immers heel veel diensten aanwezig in de gevangenis, er zijn veel wissels van cipiers. Tijdens gesprekken met hen stelde ik de werking voor en probeerde ik te achterhalen waar ze tegenaan lopen, welke frustraties er leven”. Die aanpak zorgt ervoor dat de drempel voor het signaleren van problemen verlaagt.
Lena: “Niet iedereen zet immers de stap naar hulp zonder steuntje in de rug.  Vandaag is er veel interesse voor het aanbod rond gebruik (en de effecten) en productinformatie”. Een werkgroep bouwt een programma uit o.m. over hoe omgaan met iemand onder invloed, over het mechanisme van verslaving (MMM-model, …). We zetten ook focusgroepen op, niet alleen voor personeel ook op maat van gedetineerden. Tevens maken we afspraken rond de bekendmaking van het hulpaanbod zonder stigma in de hand te werken.

Externe trajecten ism Tandem

In een derde luik van het drugs en detentie-aanbod worden trajecten extern aan de gevangenis opgezet zodat cliënten kunnen doorstromen waar mogelijk. Hier is veel overleg noodzakelijk met andere diensten. Tandem neemt het voortouw in de doorverwijzingen. Men regelt intakes en aanmeldingen (bv in functie van opname), checkt of de voorwaarden vervuld zijn, of de motivatie aanwezig is. “Gezien de hoge caseload willen we in de toekomst hierin proberen te ondersteunen. De samenwerking rond gezamenlijke trajecten wordt verder uitgewerkt zodat we dubbel werk kunnen vermijden en hierin kunnen afstemmen. Zo kan het zijn dat we verder motivatieversterkend in een traject  ondersteunen.” Een opname goed voorbereiden is belangrijk om succesvol te zijn. Anders is het werk soms voor niets. “We bekijken dan uitgebreider met de gedetineerde wat een opname inhoudt maar lichten evengoed andere ambulante mogelijkheden toe.”

De samenwerking met externe partners zorgt voor een meer gedifferentieerd zorgaanbod. Zo komen zelfhulpgroepen hun aanbod hier toelichten, is er regelmatig een arts aanwezig in de gevangenis.  Om de continuïteit van zorg te garanderen is er ook een uitwisseling met een vrijwilligerswerking binnen CAW (1), om mensen te begeleiden na detentie en met JWA (2) dat onthaalgesprekken en trajectbegeleiding aanbiedt binnen de gevangenis van Antwerpen. Elke gedetineerde passeert bij het binnenkomen op de sociale dienst. Ze kennen de dagelijkse werking en gerechtelijke procedures en bekijken ook de papierwinkel rond aansluiting ziekenfonds, zorgkas. Ze nemen ook het voortouw rond vragen verband houdend met wonen en werk. Wij helpen gedetineerden hun weg vinden in het aanbod van diensten buiten de gevangenis, maar spitsen ons vooral toe op de drughulpverlening’, zo verduidelijkt Lena.

Paul De Neve (mei 2024)

(1) OTIS (voorheen Brug Binnen Buiten): CAW-project waarbij vrijwilligers mensen begeleiden na detentie

(2)Justitieel Welzijnswerk

Aanverwante informatie

Net dat duwtje extra dankzij hun buddy’s: project OTiS helpt ex-gedetineerden een nieuwe start maken: lees hier artikel in GVA van 29 07 24