“De rits op de lippen en de armen gekruist”

In de ambulante centra van De Sleutel worden mensen begeleid die een alternatieve maatregel opgelegd kregen omwille van problematisch druggebruik of het plegen van druggerelateerde feiten. De trajecten binnen deze Gerechtelijke Alternatieve Maatregelen (GAM) worden gefinancierd vanuit FOD Justitie en de steden (1) die instaan voor de detachering van het personeel. Momenteel is er een GAM-aanbod in onze centra te Brugge, Veurne, Gent en Mechelen. Klopt het dat justitiecliënten een moeilijke reputatie hebben? In gesprek met ons GAM-team in Mechelen.

Het GAM-project Drugs in Mechelen richt zich tot mensen onder diverse  gerechtelijke mandaten (2). Die mandaten werden als gevolg van de staatshervorming maximaal uitgebreid. Al deze cliënten onder voorwaarden worden doorverwezen door het justitiehuis en betalen geen remgeld. De aanmelding in het centrum gebeurt via de justitie-assistent.

Begeleider Frank: “Justitiecliënten hebben de reputatie dat het niet eenvoudig is om met hen te werken: de rits op de lippen en de armen gekruist. Sommigen denken dat het niet aangenaam is om met hen te werken. Dat klopt zeker niet. Via de methodiek van het motivationeel interviewen kan je altijd iets uitproberen. Maar het klopt dat velen aanvankelijk gewoon naar hier komen om met justitie in orde te zijn”.  Wie zich voor het eerst aanmeldt wil of kan – de grens is subtiel – het probleem meestal nog niet erkennen. Er is nog geen probleeminzicht. “Dat kan verband houden met een cultuur waarin ze opgegroeid zijn. Zo had ik een tijdlang iemand in begeleiding die in de Albanese maffia was opgegroeid. Vanaf zijn 8 jaar ging hij met zijn oudere broer inbreken in huizen, kreeg hij instructies om een revolver te gebruiken. Voor hem was dat normaal. Bij tegenstand werden er kloppen uitgedeeld of werd iemand afgedreigd. Qua subcultuur kan dat tellen… “, zo vervolgt Frank.

Begeleider Anurag: “Mensen in een GAM-traject blijven langer in de voorbeschouwingsfase zitten in vergelijking met iemand die zich vrijwillig aanmeldt. We moeten meer geduld hebben met hen. In het begin hebben ze veel nood aan het ventileren. Het vergt tijd vooraleer ze zich begrepen voelen. Het gaat om erkenning krijgen voor het onbegrip dat ze ervaren hebben, over het onrecht dat ze volgens hen zijn aangedaan”. 

Vertrouwensrelatie

Bij mensen verwezen via justitie wordt extra tijd geïnvesteerd in het opbouwen van een vertrouwensrelatie. Anurag : “De cliënten weten dat we met justitie samenwerken. Dat die band er is, zorgt voor wat wantrouwen… “ Frank: “Van bij de aanvang maken we duidelijk hoe de samenwerking tussen de cliënt en de hulpverlening verloopt. Wij werken op basis van vrijwilligheid en vertrouwen. Aan de andere kant maken we duidelijk dat justitie de openbare orde wil handhaven. Zij werken daarvoor met controle en dwangmiddelen: Ge moogt niet, ge moet stoppen, ga maar in begeleiding… Deze staan dus diametraal t.o.v. elkaar.” Al tijdens het eerste gesprek wordt gewezen op het beroepsgeheim. Er worden afspraken gemaakt (wat kan besproken worden, met wie, welk belang heeft dit voor de betrokkene, is het helpend,…). “Niets van wat een cliënt hier vertelt, gaat door naar justitie. Tenzij iemand zelf bepaalde zaken wil uitklaren met justitie. Voor sommigen is zo’n eerste gesprek reeds een deuk in de dijk. Bij anderen zal het langere tijd in beslag nemen om dat vertrouwen te winnen”.

“In welke mate is de samenleving een last voor u? Het is een bevrijdende vraag die ik vaak stel om vertrouwen op te bouwen en begrip te tonen. Zelf worden ze door de samenleving beschouw als een last. Maar het kan ook zijn dat de maatschappij voor hen problemen stelt waar het moeilijk mee om  te gaan is”, zo vertelt Anurag.

Frank geeft het voorbeeld van iemand die zijn leven bijna terug op de rails heeft. Werk en relatie zijn oké, de omgang met de kinderen zit goed. Maar plots wordt die persoon in een groepje betrapt met een joint, en moet hij voor twee weken in voorhechtenis. Het gevolg: job kwijt, relatie terug op de klippen. Frank: “Is dit helpend of nodig? Zo’n verhalen horen we hier wel vaak in veel variaties.”

Anurag : “Het is ook niet gemakkelijk voor hen. Het is geen optimale situatie om te stoppen met gebruiken: ze hebben feiten gepleegd, een straf gekregen, waardoor hun stressniveau verhoogt. Coping met gebruik ligt dus op de loer. Op dat moment moeten we een traject starten om te stoppen met gebruiken. Ze worden ook regelmatig gecontroleerd, wat voor stress zorgt, waardoor ze niet kunnen stoppen. Dat is een dubbele uitdaging. Bij sommigen is dat een motivatie, bij anderen blijft het bij even op de pauzeknop drukken”. Bij deze laatste categorie zeggen sommigen dan zelf dat ze zullen herbeginnen met gebruiken eenmaal de voorwaarden vervallen zijn.

Continuïteit van zorg

De terugkoppeling naar de justitie-assistent wordt zorgvuldig met de cliënt voorbereid.  Zo is duidelijk dat het nakomen van de afspraken bij de hulpverlening wordt doorgegeven. Begeleider Lies: “We bespreken welke info we delen en wat niet, waar het traject moet toe leiden, wat  de risico’s zijn”. Er blijft ruimte om dingen bespreekbaar te maken met de controlerende instantie.

Frank: “We merken dat de samenwerking met justitie steeds vlotter loopt. Justitieassistenten leggen meer accent op hun hulpverleningsopdracht dan op hun controle-opdracht. Soms gaat een justitie-assistent tijdens een zogenaamd driegesprek zelf spontaan even naar buiten (dit hoor ik beter niet).” De invulling van het GAM-aanbod is met de jaren ook inhoudelijk geëvolueerd. Lies: ”Aanvankelijk kon de rechtbank aangeven of het vorming of begeleiding moest zijn. Nu blijft alleen individuele begeleiding over. Op die manier kunnen we meteen aan de slag met motivationele trajecten”.

Eens de einddatum van de voorwaarden verstreken, eindigt het GAM-statuut van de cliënt en stopt de GAM-financiering. De cliënt kan aansluitend nadien gewoon in begeleiding blijven komen.

Paul De Neve (mei 2024)

(1) de basis voor de Gerechtelijke Alternatieve Maatregelen (GAM) vanuit Justitie werd in 1994 gelegd parallel met de ontwikkeling van het luik Drugs binnen het Globaal Plan (Veiligheids- en Preventiecontracten van Binnenlandse Zaken). De Sleutel beschikt over 7,5 VTE GAM-medewerkers in Gent, Brugge, Mechelen en Veurne.

(2) De lopende mandaten: vrij onder voorwaarden, probatie, Bemiddeling en Maatregelen, Elektronisch toezicht, Voorwaardelijke invrijheidstelling, Voorlopige invrijheidstelling en Internering.