Wat als iemand met drugs in het lijf op spoed belandt? (spoedarts aan het woord)

Drugs zijn vandaag de dag heel beschikbaar en er wordt ook veel mee geëxperimenteerd. Soms komt de problematiek in het nieuws omdat mensen zich onder invloed in het verkeer begeven. Zorgen die drugs er vaak voor dat mensen op spoeddiensten van ziekenhuizen belanden? We gingen in gesprek met Dr. Cathelijne Lyphout, toxicoloog en spoedarts in UZ-Gent. Dr. Lyphout is ook geboeid door de nieuwe psycho-actieve stoffen. De zogenaamde NPS vormen een extra risico omdat de samenstelling van deze synthetische drugs steeds onbekende – soms schadelijke – elementen kan bevatten.

In welke mate eist middelengebruik op spoeddiensten jullie aandacht?

Dr. Lyphout: Om het in cijfers weer te geven, 5,7 % van de aanmeldingen betreft mensen die geïntoxiceerd zijn. Het gaat dan om zowel alcohol, medicatie en drugs.  Drie kwart van de gevallen betreft alcohol. Uiteindelijk gaat het bij 1,5 % van de gevallen om medicatie en drugs. Maar deze 5,7 % van de aanmeldingen gaat met veel meer dan de 5,7 % van de tijd lopen die beschikbaar is.

We zien het altijd als een “window of oppurtunity” als iemand zich aandient op spoed. Mensen voelen soms dat hun gebruik problematisch is, vergaren al hun moed en komen dan naar spoed. Vaak voelen ze zich beroerd, hebben ze enorme fysieke last, bijvoorbeeld door een infectie door het injecteren, of kampen ze met problemen rond immuniteit. Soms hebben ze hartklachten door overmatig gebruik bijvoorbeeld van cocaïne. Maar die motivatie duurt vaak maar een paar uur. In dat tijdsframe is het dus belangrijk om “zaadjes te planten” richting herstel.

Verhoudingsgewijs zijn dat mensen die vaak veel input nodig hebben, niet zozeer medisch. “We investeren dan ook veel tijd en aandacht in een specifieke bejegening. Ze komen hier op spoed op een crisismoment. Ze hebben al veel meegemaakt, zijn onder invloed. Dat is voor hen een persoonlijke crisis, ook op psychisch vlak,” vertelt Dr. Lyphout.

Hanteren jullie richtlijnen over die specifieke begegening?

Binnen het ziekenhuis zijn er 2 ‘urgentie’ afdelingen voor dit soort problematiek, de spoedgevallendienst en de Upsie (urgentie psychiatrie). Iedereen komt echter eerst langs de spoedgevallendienst binnen en wordt zo nodig verwezen naar de Upsie . Beide afdelingen hebben duidelijke onderlinge afspraken in uitgewerkte protocollen. Daarin vertrekken we vanuit een niet-veroordelende houding. We bekijken de problemen waarmee mensen zich aanmelden vanuit de medische invalshoek. Daarbij houden we rekening met de onderliggende zaken die agitatie of onrust kunnen veroorzaken. Drugs en alcohol zijn daar slechts een onderdeel van. De basishouding is uitgewerkt en wordt aangeleerd aan alle medewerkers. Deze houding bestaat uit algemene principes en heel praktische zaken. Denk aan altijd rustig blijven praten, niet te veel in de persoonlijke ruimte komen, de voornaam gebruiken, fysiek op dezelfde hoogte het gesprek voeren, enz. Het zijn zaken die algemeen respect weergeven en die de rust ten goede komen.

“Als de intoxicatie klinisch relevant is om medisch op te volgen, dan blijft de patiënt bij ons. Ligt de klemtoon meer op het psychische, zoals angst en agressie, en is de situatie medisch stabiel dan verwijzen we door naar de Upsie.”

De focus ligt op de “window of opportunity” naar motivatie, zoals Dr. Lyphout eerder aanhaalde. “We gebruiken het crisismoment om iets aan het gebruik te doen. Onze niet-veroordelende houding helpt daarin. Achteraf horen we soms dat de woorden van de spoedarts of van de verpleegkundige doorslaggevend waren om stappen te zetten,” zo stelt de spoedarts.

En soms gaat het mis

Bij agressie-incidenten op de spoed zien we vaak dat er sprake is van intoxicatie door alcohol of drugs,” geeft Dr Lyphout aan. “Dan stellen we de veiligheid van de hulpverlener en patiënt voorop. Er is een uitgewerkt stappenplan. We voorzien bijvoorbeeld steeds een vluchtroute voor zowel de hulpverlener als de patiënt. Soms moeten we medicatie toedienen, om de persoon te kalmeren, om de medische zorgen te kunnen toedienen. Dit doen we zo beperkt mogelijk. De focus ligt op de gezondheid van de cliënt. Vaak helpt het al om mensen naar een rustiger kamer te brengen. Agressie komt op wekelijkse basis voor op de spoed. Er wordt veel aandacht gegeven aan een de-escalerende aanpak. Alle medewerkers zijn hier sterk in.

Met welke problemen melden ze zich aan?

Het meest van al zien we mensen die binnengebracht worden door de ambulance omdat ze zichzelf in gevaar brengen. Veelal met een overdosis, waarvan het niet duidelijk is of het intentioneel is of niet. Dan is het belangrijk om ook aandacht te geven aan de psychische en de psycho-sociale problematiek. We zien soms mensen die door de politie opgepakt zijn omdat ze op een of andere manier voor overlast zorgen. Deze mensen zijn dan vaak erg geagiteerd. Slachtoffers van verkeersongevallen zien we hier ook vaak, en daar is alcohol nog steeds de grootste factor.

Soms melden mensen zich aan met een medische problematiek en merken we dat verslaving mee aan de grondslag ligt. Dat kan gaan over immuniteitsproblemen, overdraagbare virussen, hartproblemen, infarcten (vb door stimulantia gebruik), blaasproblemen door ketaminegebruik, …

Zijn er trends op te merken in het gebruik van drugs?

De nieuwe psycho-actieve stoffen zien we nog niet zo heel vaak hier. Daarmee doe ik geen uitspraak over het gebruik ervan. Hier op onze spoed zien we vooral de klassiekers zoals MDMA, cocaïne, mephedrone en ketamine.

Alle urgentieartsen krijgen tijdens hun basisopleiding les rond toxicologie. Daarnaast voorzien we opleidingsmomenten rond drugs en psycho-actieve middelen, ook bij de  bedside teaching (*) zodanig dat er voldoende kennis is om het te kunnen herkennen.

Waar botsen jullie op?

Goed kunnen doorverwijzen is niet evident.  Zoals ik al zei willen we op spoedgevallendienst de kans benutten om aan de slag te gaan met de verslaving. De “window of opportunity” of die verhoogde motivatie is er dan. Als je iemand moet doorverwijzen naar een instantie waar die dan 3 maanden moet wachten om te kunnen opstarten, dan is de motivatie vaak al lang vervlogen. We werken goed samen met de Upsie. Daar helpen ze mee om samen met de patiënt uit te zoeken waar iemand verdere opvolging kan hebben.

Merk je iets van stigma of een beschuldigende houding bij medewerkers?

Ik merk de laatste jaren een grote omslag. Door de problemen die zich hier aandienen te bekijken als medische problemen vertrek je vanuit een goede basishouding en hoef je niet stil te staan bij schuldvragen. Soms merken we dat de milde houding vermindert als iemand hier heel vaak wordt binnengebracht of als iemand de boel hier kort en klein slaat. Dat is niet bevorderlijk voor een open ontvankelijke houding.

Overheden zetten soms in op regelgeving of een verbod opleggen. Festivals zetten in op “Pill testing” … Wat zou er volgens jou vanuit maatschappelijke hoek ingezet kunnen worden?

Vanuit mijn standpunt is investeren in mentale gezondheid belangrijk naar algemene preventie, zodanig dat verslaving minder plek zou moeten krijgen. Ik zie verslaving vaak als een vorm van zelfmedicatie, om een pijn weg te nemen.

“Pill-testing” heeft zeker zijn merites maar vanuit de spoedgevallendienst, waar we vaak ernstige intoxicaties zien als gevolg van combinatiegebruik of veel-gebruik, lijkt de winst eerder beperkt.  De war on drugs is in veel landen een war on druggebruikers geworden. De beleidsverantwoordelijken in België zien dat gelukkig anders. Ik geloof meer in een war on drugs-supply dan dat we ons richten op druggebruikers. Het is belangrijk dat we ervoor zorgen dat die mensen geen gebruikers of verslaafden worden, dat mensen drugs niet excessief nodig hebben. Ik geloof erg in algemene preventie.

Je ziet veel mensen en problemen voorbij komen op de spoedgevallendienst. Wat vind jij boeiend, waar wil je meer van weten?

Ik ben erg geboeid door de nieuwe psycho-actieve stoffen. Daar is nog minder over geweten, en we zien ook nog niet zo veel patiënten met overmatig gebruik aan deze stoffen. Ik ben nieuwsgierig welke effecten deze op het lichaam hebben. Ik wil weten op welke zaken we moeten letten, welke gezondheidsrisico’s erbij komen. Als er een patiënt binnenkomt die een van de nieuwe psycho-actieve middelen gebruikt heeft, dan word ik er vaak bij geroepen.

Heb je nog een tip voor de naasten?

Het is van groot belang dat naasten hun grenzen aangeven. Het is niet omdat je mededogen hebt dat je ook mee moet lijden. Verslavingsproblematiek heeft ook impact op de omgeving. Je mag veel doen voor de ander, maar niet ten koste van jezelf, anders word je ook slachtoffer van drugs.

Els Vanneste (mei 2025)