Betere samenwerking en gebundelde expertise moeten kansen op re-integratie bij personen in detentie bevorderen

Werk is een sterke hefboom in een re-integratie-traject. Dat is ook zo voor mensen in detentie. Hoe gaan we best aan de slag met mensen die feiten hebben gepleegd, vaak gekoppeld aan een verslavingsproblematiek?

In het arresthuis van Mechelen is De Sleutel partner in een project dat inzet op het verhogen van re-integratiekansen van gedetineerden. Het einddoel is een job met als hefboom het opkrikken van basiscompetenties. In samenwerking met CAW Rivierenland gaan gedetineerden ook uitdagingen aan op andere levensgebieden dan werk en inkomen.

Ook vanuit het ambulant centrum Brugge stapt De Sleutel in een soortgelijk project gericht naar gedetineerden in Brugge, dit onder leiding van CAW Brugge. De Sleutel is partner om zo beter te kunnen inspelen op de hoge noden die zich stellen inzake verslavingsproblematiek in de gevangenissen. De re-integratie in de maatschappij blijft het streven van De Sleutel. 

We gaan in gesprek met Katrien Temmerman van Groep Weerwerk, de gepriviligeerde partner van De Sleutel rond werk. Ze is coördinator van het recent opgestarte detentieproject Perron 91 in Mechelen.

Katrien: “De doelstelling van ons maatwerkbedrijf is mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt klaarstomen richting werk. We doen dit op een empowerende manier. Dit zorgt ervoor dat de persoon zelfredzaam blijft en zijn autonomie behoudt. Persoonlijke groei staat centraal”. In het verleden experimenteerde de vroegere werkplaats van De Sleutel al met meerdere arbeidsprojecten binnen de gevangenismuren.

De oproep 91 (1), medegefinancierd door Europa, heeft als doel een dienstverleningsaanbod op maat van de persoon in detentie te creëren dat re-integratiekansen van personen in detentie in onze samenleving verhoogt. Zo zijn er de voorbije maanden in diverse gevangenissen projecten opgestart die inzetten op persoonlijke ontwikkeling. Werken met gedetineerden in het arresthuis (2) in Mechelen is een zeer specifieke uitdaging. Men kampt er met een problematiek van overbevolking (er is plaats voor 84 personen, maar regelmatig verblijven er 150 gedetineerden) en de meesten verblijven er niet langer dan 2 maanden. Sommigen zijn daarna vrij onder voorwaarden, anderen moeten elders een gevangenisstraf gaan uitzitten,…

Wat is de drijfveer om promotor te zijn?
Katrien: De missie van Groep Weerwerk is mensen ondersteunen zodat ze (opnieuw) het stuur in eigen handen hebben. Concreet wil dit zeggen dat we de mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt op maat ondersteunen in het formuleren van doelen, het maken van keuzes, het omgaan met feedback en het stellen van assertief gedrag. We zetten in op alle levensdomeinen, zodat ze een duurzame tewerkstelling kunnen nastreven. We zetten de deelnemer dus centraal. Dit willen we doortrekken en toepassen in dit detentieproject. Weerwerk ziet dit project daarom als een mooie kans om reeds binnen de muren van detentie te starten met het werken aan basiscompetenties- en attitudes.

Weerwerk heeft veel ervaring met mensen die vanuit detentie worden toegeleid naar de eigen activerende werkvloer. Deze mensen zijn vaak de voeling met de maatschappij kwijt en ervaren snel veel druk op vlak van verschillende levensdomeinen. Voor velen is het niet evident om op korte termijn te voldoen aan alle basisverwachtingen die worden gesteld op zo’n werkvloer. Bijvoorbeeld m.b.t. hygiëne of het omgaan met collega’s, met leidinggevenden… Naast het zoeken naar een geschikte job hebben ze ook andere dingen aan hun hoofd. Denk aan het vinden van een stabiele woonst, het wegwerken van schulden, zinvolle vrijetijdsactiviteiten,…. Vaak is er ook sprake van een psychische kwetsbaarheid.

Katrien: Weerkracht (3) zal de methodieken die op de activerende werkvloer binnen Weerwerk worden gehanteerd, vertalen naar wat mogelijk en haalbaar is binnen de muren van een gevangenis. We werken met screeningsinstrumenten om attitudes en competenties in kaart te brengen. Van daaruit wordt een persoonlijk ontwikkelingsplan opgesteld, zodat de gedetineerde gericht kan werken aan zichzelf. Zinvolle arbeid en andere activiteiten in de gevangenis zullen ook het leefklimaat binnen de muren verbeteren.

Op welke uitdagingen waar het arresthuis voor staat willen jullie aan de slag gaan?
De grootste uitdaging ligt in de context van het arresthuis zelf, dat al jaren kampt met een hoge overbevolking en een onstabiel bewakingskader. Dit heeft impact op het mentaal welzijn van gedetineerden én personeel. Ook het onvoorspelbare karakter van het verblijf in het arresthuis is een grote uitdaging. De hamvraag hierbij is hoe we op korte termijn de gedetineerde kunnen motiveren en activeren. Dit is niet evident, omdat de gedetineerde zelf ook geen duidelijke perspectieven heeft over zijn toekomst. Dit vereist dus een aanpak op maat. De context van de gevangenis beïnvloedt ook het activiteitsniveau van de gedetineerde: ze slapen vaak overdag, er worden veel drugs gebruikt. Weinigen stellen zich kandidaat om te werken. Er is maar een beperkt aanbod aan jobs in de gevangenis. Dit alles zorgt ervoor dat de kans op duurzame re-integratie na de detentie klein is. Om dit te keren moeten we vertrekken vanuit de intrinsieke motivatie van de gedetineerde zelf. We bouwen hierbij ook verder op initiatieven met een positief resultaat, zoals het project “Sterk naar buiten” (4). De focus ligt niet enkel op werk, maar ook op een hulpverleningsaanbod m.b.t. verslaving. Eenmaal er perspectief is, moet ook snel kunnen geschakeld worden. Dan moet al duidelijk zijn wat de noden van de gedetineerde zijn, om buiten de muren niet te hervallen en om recidive te vermijden. Op dit moment is dit nog onvoldoende aanwezig. Dankzij dit partnerschap ontstaat er een nauwere samenwerking met alle partners wat de re-integratie van de gedetineerde in de maatschappij zal faciliteren. Dit betekent dat er ook moet ingezet worden op de brug “binnen-buiten”. Het ideale scenario is dat we hulpverlening of ondersteuning kunnen continueren bij transfer naar een gevangenis, maar ook bij invrijheidstelling.

Wat is het voordeel van intra muros te starten met competentie- en attitudescreening?
Katrien: Door met die focus op arbeid in de gevangenis al aan de slag te gaan, kunnen we sneller inspelen op de individuele noden van de deelnemer. Elkeen zal sneller zelf ontdekken wat zijn of haar noden zijn, maar ook welke talenten en competenties al dan niet nog ontwikkeld moeten worden. Uit de praktijk weten we dat basiscompetenties van mensen die soms door allerlei omstandigheden de link met een arbeidscontext zijn kwijtgespeeld vaak nog verdere ontwikkeling vragen vooraleer op een arbeidsvloer te kunnen functioneren. Zo kan er gerichter naar buiten toe gewerkt worden. Gezien het beperkte aanbod van arbeid binnen de muren, zullen we ook creatief zijn en nagaan op welke andere manieren we de attitudes en competenties van de gedetineerden kunnen screenen. Denk maar aan sportactiviteiten of andere groepsactiviteiten. Ook in andere contexten dan louter werkgerelateerd kunnen talenten van mensen naar boven komen of kunnen we hen aanmoedigen waardoor ze bepaalde competenties ontwikkelen.

Het uitwerken van een activerende werkvloer binnen de gevangenismuren is een uitdaging. Hierbij gaat men inspiratie opdoen bijvoorbeeld bij de werking van WAAK (5) in de gevangenis van Oudenaarde. Daarnaast zal er in het partnerschap nauw samengewerkt worden met De Sleutel op vlak van verslaving en met het CAW op vlak van de andere levensdomeinen. “We vertrekken van het bestaande aanbod om dubbel werk te vermijden en om de werking binnen de gevangenis niet overhoop te gooien. De bedoeling is om verder te bouwen op wat o.a. Groep Intro in een vorig project reeds ontwikkelde. Ook de dienstverlening binnen de muren (Psychosociale Dienst, Tandem, VDAB, …) moet goed afgestemd worden op de acties die door het partnerschap zullen worden uitgevoerd. Alle betrokkenen worden hiervoor in een stuurgroep verenigd wat de coördinatie bevordert”.

Vanuit De Sleutel wordt ingezet op psycho-educatie. Zo komt er o.m. een groepsaanbod gericht op het algemeen functioneren en een groepsaanbod specifiek gericht op verslaving met een mix van aanbod naar psycho-educatie, motivatie, introspectie, therapie. Ook installeren we een beperkte mogelijkheid tot individuele sessies voor mensen die reeds vóór detentie in begeleiding waren. Bedoeling is ook ervoor te zorgen dat mensen na detentie vlot in een ambulant hulpverleningstraject geraken. De samenwerkingsverbanden die intra muros aanwezig zijn, worden dus ook buiten de muren verdergezet.

Paul De Neve (september 2025)

(1) Europa Werk & Sociale Economie- Oproep 91, Re-integratiekansen voor personen in detentie

(2) Een arresthuis huisvest vooral beklaagden die in hechtenis zitten in afwachting van hun proces

(3) Weerkracht is de HR-dienstverlener van Groep Weerwerk

Weerkracht is een gespecialiseerde HR-dienstverlener voor bedrijven en organisaties die streven naar een inclusieve aanpak en sterke HR. Weerkracht biedt advies en begeleiding die je organisatie helpen om een succesvol, inclusief HR-beleid te voeren voor werknemers met weinig scholing, verslavingsproblemen, beginnersniveau Nederlands, psychische uitdagingen, werknemers die langdurig ziek zijn … Weerkracht ondersteunt je HR-dienst, medewerkers én leidinggevenden en bieden hen advies, geven opleiding en training, en coachen teams en individuele leidinggevenden.

(4) “Sterk naar buiten  competentiegericht werken met beklaagden in de praktijk” is een traject dat van januari 2024 tot juni 2025 liep in de gevangenis van Mechelen, opgezet door Groep Intro en begeleid door HIVA – KU Leuven, Onderzoeksinstituut voor Arbeid en Samenleving.

(5) WAAK start maatwerkafdeling in gevangenis Oudenaarde | WAAK