“De kleur van herstel” (in gesprek met de medewerkers van het project Samen Herstellen)

Herstel is een proces zonder een duidelijk begin- en eindpunt. Het gaat om grip op het leven hebben of terug verwerven op een manier zoals iemand dat voor zichzelf voor ogen heeft. Ik herinner me nog steeds een getuigenis van een vrouw, die in herstel was na een psychotische episode. Ze vertelde over hoe zij haar daginvulling als zinvol ervoer. Op dat moment leek me dat erg leeg en niet vervullend te zijn. De getuigenis van deze mevrouw blijft me echter na 20 jaar nog steeds bij als een wegwijzer naar de persoonlijke kleur van herstel.

In De Sleutel geven we kleur aan herstel (onder andere) met de inzet van ervaringskennis. In dit artikel ga ik in gesprek met de medewerkers van het intussen 2 jaar lopende project “Samen herstellen”. We hebben het over hoe het inbrengen van ervaringskennis een meerwaarde biedt. Ervaringswerkers hebben het zelf aan den lijve ervaren, ze hebben diep “in de shit” gezeten. Hun inbreng verzacht schaamte en stigma. Herstellen gaat over het opnieuw oppakken van het leven na de ontwrichting door een verslaving, over het herwinnen van regie. Het herstelproces is een leerproces waar anderen ook wat aan kunnen hebben.

“Door verhalen van je traject te delen, leg je de weg open voor bloei en hoop“

Ervaringskennis delen: “Herstel vraagt tijd en ruimte”

Alie Weerma (2) omschrijft het inzetten van ervaringskennis als je verhaal vertellen, waardoor je iets doet voor de ander. Het gaat om het kunnen vertellen hoe je zelf vast hebt gezeten, hoe je zelf existentiële grenssituaties hebt ervaren en er mee aan de slag bent gegaan. Je hebt zelf ontwrichting ervaren, je bent gebotst op de grenzen van je bestaan. Vanuit die ervaringen, waar cliënten op hun manier op vastlopen, heb je iets bijzonders te bieden. Het probleem is meer dan alleen de diagnose, het is wel hoe je contacten verliest, moet leven met schulden, krottige woonsituaties, schaamte, stigma. Kortom het gaat om kunnen leven met weinig perspectief.

Uit onderzoek blijkt dat de  voorkeur voor een ex-verslaafde hulpverlener kenmerkend is voor iemand die geaccepteerd heeft zelf een verslavingsprobleem te hebben. M.a.w. eens de hulpvrager voorbij de ontkenning is . (Weerman, 2012)

“Ik heb van stront mest gemaakt”

Postma, directeur van Jellinek-verslavingskliniek in Nederland, die voorheen zelf een verslaving had zegt over zijn traject: “Ik heb van stront mest gemaakt”. Is dit herkenbaar voor jullie?

Nils: Ja dat is het. Je hebt diep in de shit gezeten. En nu kunnen we onze ervaringen doorgeven en zien we dat we er anderen mee helpen.

Mustafa: Ik zou graag mijn verhaal eens willen brengen voor de SURB (3). Aan al die mensen. Hoe diep ik gezeten heb, wat ik allemaal heb meegemaakt, en waar ik nu sta. Ze zouden nogal eens schrikken en ze zouden erg onder de indruk zijn waar ik nu geraakt ben en hoe ik nu in het leven sta. Dat zou een mooie erkenning zijn. Maar van de SURB ga ik het niet krijgen. Maar ik voel het elke keer als ik hier ben.

“Bij herstelondersteunende zorg gaat het niet zozeer om behandeling of ‘genezing’, maar om maatschappelijk herstel en herstel van identiteit. Vanuit het cliëntperspectief gaat herstel om een uniek proces dat de cliënt zelf aanstuurt. Er ontwikkelt zich ervaringskennis als er bewustwording en reflectie plaatsvindt. Als deze ervaringskennis wordt gebruikt in een rol waarbij anderen ondersteund worden, spreken we van ervaringsdeskundigheid” (A. Weerman, 2012).

Wat betekent herstellen voor jou?

Stephan: “Herstellen voor mij is terug betekenis hebben. Mezelf daarvoor ruimte geven, door in te gaan op uitnodigingen en constructief bezig zijn. Ik moest eerst mezelf beter leren kennen, pas daarna kon ik anderen beginnen helpen door iets van mijn zoektocht in te brengen. Vanuit botsen kan iemand groeien. Voor mij zit blijvend herstel in de wisselwerking.”

Op de laatste Vlaamse Hersteldag in september in Gent, haalt Stefan Baeten de essentie van herstellen uit het boek van “kikker in de kou”, van Max Veldhuys: “Mensen zijn niet kapot, ze zijn hun dromen kwijt.” Mensen in herstel hebben nood aan verbinding met anderen, warmte, lekker eten, opnieuw in contact komen met hun dromen, en ondersteuning om terug naar buiten te komen.

Hoe zou je het project “Samen Herstellen” voorstellen aan anderen?

Nils: Samen herstellen is een project waarbij wij onze ervaring delen met de bewoners hier in het DOC (Detox- en Oriëntatiecentrum), en daardoor bieden we een meerwaarde aan de bewoners en in de afdeling. Iemand die ook verslaafd geweest is kan op een andere manier uitleggen wat je voelt in opname, waar je tegen botst. Dit is helpend voor de bewoners. De staf vraagt ook aan ons feedback over hoe een groep verlopen is, ze vragen hoe we de sfeer in de groep aanvoelen. We voelen soms andere dingen aan dan de professionele medewerkers.

Mustafa: Toen ik dit project voorgesteld kreeg, was ik zeer enthousiast. Ik ben niet iemand die kan gaan studeren. Dus dit project was voor mij een geschenk. Ikzelf ben Marokkaan, en dit is ook een meerwaarde. Ik kan het culturele aspect inbrengen. Ik weet hoe het is, dat het in onze cultuur niet toegelaten is, dat het doodgezwegen wordt. Je kan  diep in de knoei zitten met verslaving. Wat ik doe, met de bewoners, dat is heel anders dan wat de staf doet. Ik heb snel met iedereen contact, sommigen willen luisteren, sommigen willen zelf iets delen. Ik zie bij sommige mensen dat het binnenkomt, dat ik kan delen dat er een weg uit die verslaving is.

Pedro, jij bent al van bij de start bij het project. Wat is de belangrijkste evolutie die je merkt?

De grootste evolutie is dat we met meer mensen aan dit project werken. We hebben anderen in beweging gekregen. Daarnaast krijgen we ook veel positieve feedback in de afdeling.

Kunnen we dit project als een win-win beschouwen? Je bent van onschatbare waarde voor de cliënten en de afdeling, én tegelijk werk je aan jezelf of blijf je alert voor je eigen kwetsbaarheid/verslaving.

Stephan: Sinds ik hier sta, besef ik dat ik niet alleen ben in verslaving. Ik kan aan de bewoners tonen dat er een weg naar herstel mogelijk is. Ik realiseer me welke weg ik al afgelegd heb. Ik kom met motivatie naar hier en ik voel na elke keer dat ik met voldoening weer buitenstap. Het geeft kracht, een gevoel van dat ik er weer tegenaan kan.

Mustafa: Het is bovendien deugddoend voor mezelf. Samen met de bewoners koken en praten bezorgt me – ook al heb ik een mindere dag –  een licht gevoel. Ik ga altijd vrolijker weg, het is telkens een beetje groeien voor mezelf. Het gaat erom dat ik voel dat ik van betekenis ben. Door dicht bij het programma te zijn, blijf ik zelf alert ten aanzien van mijn eigen triggers.

Nils: Voor mij is dit een meerwaarde. Ik voel vooral dat ik dat zelf ook graag had gehad toen ik hier in behandeling was. De staf doet zijn werk super goed, maar ze weten niet echt wat het is. Je voelt dat doordat je er zelf diep in gezeten hebt, dat je een soort erkenning kan geven die de staf niet kan geven. Voor mezelf geeft dit ook steun. Ik blijf me zelf beter leren kennen. Zo heb ik in dit traject geleerd dat ik niet zo betrokken mag zijn, ik zou me erin verliezen.

Ervaringskennis ligt vooral in het feit dat je ontwrichtende grenssituaties meegemaakt hebt. Dat je soms tussen leven en dood gehangen hebt. Door een verzameling van deze diepe ervaringen straal je iets uit, je kan resoneren met die diepe ervaringen van de ander, soms zelfs zonder woorden. Is dit herkenbaar?

Mustafa: “Ontwrichtende grenssituaties” dat is het. Ik voelde bij het begin van mijn programma vaak dat de ander mij niet kon begrijpen. Als er iemand is waarmee je kan resoneren, dan voel je je sneller begrepen. Intussen volg ik nu ambulante therapie bij iemand met veel professionele ervaring, en ik heb mezelf al beter leren kennen. Ik leerde over mezelf en mijn gevoelens praten en dit lukt ook. Maar bij de start zou het zeker een meerwaarde geweest zijn om mij begrepen, geaccepteerd en normaal te kunnen voelen.

Naast coaching willen we geïnspireerd worden door goede praktijken, ervaringen horen van anderen. In dit kader partipeerden we in september samen aan de Hersteldag in Gent en zijn we in oktober naar de netwerkbijeenkomst 75j Novadic Kentron in Nederland geweest.

Over de Hersteldag delen Pedro, Mustafa en Stephan hun gedachten:

Pedro: Wat ik zeker ga meenemen? Dat is tijd en ruimte, het is kort en simpel. Doorheen de Hersteldag kwam het een aantal keren aan bod. Herstel vraagt tijd en voor ieder kan dat anders zijn. En er is ook ruimte voor nodig. Diegene in herstel moet voelen dat er ruimte is voor zijn traject, hoe dat er ook mag uitzien.

Mustafa: Wat ik ga meenemen is luisteren en horen. Ik luister vaak, maar ik hoor niet altijd wat de ander te zeggen heeft. Als ik er echt ben voor de ander, dan wil ik luisteren en HOREN wat de ander te zeggen heeft. En wat ik ook meeneem is dat iedereen gelijk is. Iedereen is gelijkwaardig. Je gaat een traject aan. De cliënt, de hulpverleners, de ervaringswerkers, de dokters, de familie, … iedereen is gelijkwaardig. Of je nu betaald of niet betaald wordt, er is niet één mening die belangrijker is dan een andere. We werken aan hetzelfde traject. Een weg naar herstel.

Stephan: Ik onthou Het moet niet, het mag. Vanuit je eigen kwetsbaarheid, waar je een weg van aanvaarding mee afgelegd hebt, dit te delen, daar doe je iets mee voor anderen. Het is een tegenbeweging, tegen verwachtingen die leven in de maatschappij, tegen stigma’s. Door verhalen van je eigen traject te delen, maak je dat de weg openligt naar openbloeien en hoop in de plaats van onderdrukt te worden. Het is een fijne leuze: “dat het mag, niet moet”.

Els Vanneste (november 2025)

(1) ervaringsdragers, ervaringswerkers, ervaringsvrijwilligers … zijn mensen met ervaringskennis. Sommigen hebben voorafgaand een opleiding tot ervaringsdeskundige gevolgd, maar dit is niet voor iedereen weggelegd. In de coaching gaan ze van individuele kennis naar collectieve kennis en leren ze hoe ze hun ervaringskennis kunnen inzetten om anderen vooruit te helpen.

(2) Alie Weerman, e.a., 2012. Deskundig door de verslaving. Praktijken en dilemma’s bij de inzet van ervaringsdeskundigheid. Uitgeverij SWP, Amsterdam

(3) SURB: strafuitvoeringsrechtbank: moet waken over de uitvoering van de straffen, uitgesproken door de hoven en rechtbanken. Burgers worden regelmatig uitgenodigd ter evaluatie van de voorwaarden en de stand van zaken betreffende uitgesproken straffen.

Het bezoek aan Novadic-Kentron in Nederland

“Wij maken de verslaving niet klein, we maken de mensen groter” is een slogan van Novadic-Kentron, een GGZ-organisatie gespecialiseerd in verslavingszorg in Brabant. Ze vieren met dit netwerkevent hun 75 jaar bestaan.

Deelnemen aan deze activiteit is een inspirerende dag geworden.  Verschillende ervaringswerkers zagen dit als een toetsing van hoe ze zelf in het project “samen herstellen” staan. Dit resulteerde in opborrelende ideeën, goesting om een net iets andere aanpak uit te proberen, om op zoek te gaan naar meer knowhow waardoor je je eigen ervaring ten dienste van de ander kan inbrengen. Het bleek ook een bevestiging van hoe we bezig zijn.

In de workshop van herstel-ondersteunend-werken kregen we nog een duwtje in de rug om naast de klassieke zorgverlenersbril, met vooral oog voor problemen, aanbod en gestuurd werken ook in te zetten op herstel. Dan komen de kernbegrippen eigen kracht, hoop en verbinding centraal te staan. Antwoorden vinden we dan door aan te sluiten bij de onderliggende behoefte.

In een andere workshop werd het ontstaan en instandhouden van een verslaving uiteengezet. Onze ervaringsdragers schrokken nogal van de impact van genetische factoren.

Een inspirerende dame was zeker ook Michelle Van Tongerloo. Zij is huisarts te Rotterdam en schrijver van ‘Komt een land bij de dokter’. Ze klaagt het huidige zorgsysteem aan dat systematisch erg kwetsbare mensen in de steek laat en opent een weg om daar iets aan te doen. Dit doet ze door buiten de lijntjes te kleuren. Ze gaat voluit voor de persoonlijke aanpak. Met mensen die uit de boot vallen gaat ze de verbinding vasthouden. Vanuit elkaar ontmoeten in gewone informele contacten merkt ze dat op termijn voldoende motivatie groeit om zelf verandering te willen. Cliënten moeten nu teveel passen in het aanbod. We verwachten dat ze reeds een stevige motivatie hebben als ze zich aanmelden bij de verslavingszorg. Of de entry-exit paradox, het probleem waarmee ze zich aanmelden, zorgt er ook voor dat ze uit de hulpverlening gezet worden, denk in dit geval aan herval.

Tijdens de hele dag was het fijn om in gesprek te gaan met andere ervaringswerkers en collega’s in Nederland. Stephan zegt het zo: “Machtig om te horen hoe gelijklopend het inzetten op contact en verbinding positieve effecten heeft.“

Deze dag was een boost voor ons project. Met nog meer energie blijven we kleuren met  herstel, binnen en misschien ook buiten de lijntjes, ook tijdens het wachten.

Bronnen:

Weerman A, 2016, Ervaringsdeskundigheid als complementaire bron van existentiële kennis in de verslavingszorg – lezing op studiedag

Hersteldag 2025, Gent, organisatie Psyche

Netwerkbijeenkomst 75 jaar Novadic-Kentron, Samen staan voor nieuwe kansen

Lezing ervaringsdeskundigheid: You tube Lezing – Ervaringsdeskundigheid – Alie Weerman

Weerman A, e.a., 2012. Deskundig door de verslaving. Praktijken en dilemma’s bij de inzet van ervaringsdeskundigheid. Uitgeverij SWP, Amsterdam

Globaal plan ervaringsdeskundigheid

Van Steenberghe T., e.a., 2020, Ervaring werkt?!, ervaringskennis cocreatief inbedden in je organisatie, Acco, Leuven/Den Haag.

Vanderplasschen W. & Vander Laenen F., Naar een herstelondersteunende verslavingszorg, Praktijk en beleid,