Zorgen is een keuze ; wegen naar vrijheid voor zorgverleners
In de uitgave “Zorgen is een keuze” verdiepen de auteurs Katrin Gillis en Hilde Lahaye zich in behoeften-gebaseerde zorg. Bij het analyseren van zorgprocessen botsen ze op vele spanningsvelden. Zorg verlenen lijkt steeds meer te draaien om protocollen, efficiëntie en tijdsdruk. Mensen kiezen voor een job als zorgverlener en steeds meer lijken ze niet meer te weten hoe zorg te dragen.
Gillis en Lahaye halen een aantal sleutels van onder de mat van machteloosheid om terug zuurstof te vinden, om terug in je kracht te komen. Ze doen dit zowel voor de hulpverlener als de zorgvrager. Het boek prikkelt en daagt ons uit om stil te staan bij dilemma’s van de zorg. Tijd, taal, emoties en waardigheid bieden de sleutel om onze manier van zorgen te beïnvloeden.
Hoewel het boek diverse zorgsettings overstijgt, zijn er veel voorbeelden en toepassingen vanuit de ouderenzorg. Voor de lezer uit de sector van de verslavingszorg vergt dit een mentale inspanning om hier doorheen te kijken. Het boek is erg vlot geschreven, met veel concrete voorbeelden, theoretische onderbouw, onderzoeksresultaten en vooral met veel vragen die tot denken aanzetten.
Behoefte-gebaseerde zorg sluit nauw aan met de basisfilosofie die we in De Sleutel nastreven: in gesprek met de cliënt op zoek gaan naar de achterliggende verlangens en de drive voor een waardevol leven. Hiermee samen doelgericht aan de slag gaan.
“Op behoeften gebaseerde zorg stelt de identiteit van een persoon centraal en richt zich tot zes basisbehoeften die voor iedere mens gelijk zijn: de behoefte aan psychische en fysieke veiligheid, aan continuïteit, aan van betekenis zijn, aan het ervaren van een doel, aan het ervaren van betekenisvolle relaties en aan het bereiken van iets.” In het hoofdstuk “Klare taal: waarom woorden en het begrijpen van woorden ertoe doen” belichten Gilles en Lahaye diagnosetaal als codetaal die stigma soms in stand houdt. Diagnoses richten zich vooral op wat niet goed loopt, op het probleem. Het vergt bewuste aandacht om in mogelijkheden te denken.
Binnen de verslavingszorg worden we sterk met de zwaarte van de diagnoses geconfronteerd. Cliënten rapporteren angst om hun vastgelopen zoektocht met genotsmiddelen te rapporteren in de algemene gezondheidszorg, zijn bang om minder goede zorg te krijgen. Ook binnen de verslavingszorg is het belangrijk om de focus te richten op de persoon en het hoofd te bieden tegen de soms heersende visie dat ze het zelf gezocht hebben, en als ze maar zouden willen … dat dan alle problemen voorbij zouden zijn. Cliënten verlangen om als mens gezien te worden.
Veiligheid is de basis om controle en een positief verhaal terug te winnen, stellen Gillis en Lahaye. In de residentiële afdelingen in De Sleutel staat veiligheid voorop. Een cleane omgeving, een veilige ruimte om nuchter nieuwe dingen uit te proberen, … Maar vullen wij het begrip veiligheid echt in op de wijze die de cliënt wenst? De gouden tip die we krijgen: eerst erkenning geven voor het gevoel en daarna op zoek gaan naar een passend antwoord.
De zonde van de tijd, over de invloed van onze gedachten en overtuigingen over tijd.
“Het enige wat voor iedereen gelijk is, is tijd” stellen de auteurs “en toch ervaren we tijd allemaal op andere manier.” Denk maar aan dezelfde tijdsepisode van wachten in de wachtzaal of nog snel even iets doen voor het volgende gesprek. Tijd dwingt ons tot keuzes te maken.
Een opmerkelijke studie van Zuniga van 2015 rond ervaren tijdsdruk stemt tot nadenken. Uit die studie blijkt dat wanneer medewerkers ervan overtuigd zijn dat ze met te weinig zijn of dat het druk is, ze dan hun prioriteiten scherper stellen, en hierdoor nog minder tijd maken voor een babbeltje met een bewoner of het bieden van emotionele steun. “Hoe we denken over tijd, bepaalt hoeveel tijdsdruk we ervaren.” En bijkomend werkt net zoals bij een negatief beeld van een bepaalde diagnose door vb de beeldvorming van een junkie in de media, ook bij tijdsdruk: “Het herhaalde verhaal over tijdsdruk wordt uiteindelijk een ervaren realiteit”.
De organisatie van de tijd is vaak afgestemd op de medewerkers en minder op de zorgvrager zelf. Toegepast op verslavingszorg blijken de moeilijkste momenten de avonden en de weekends te zijn voor cliënten. Op dat moment zijn de meeste centra en aanloophuizen echter niet beschikbaar. Gillis en Lahaye stellen dat even stilstaan in de zorg, geen tijdsverlies is, maar een verbindend en verhelderend moment. Op voorwaarde dat het doelgericht gebeurt. Het biedt kansen om de werkwijze tijdig bij te sturen en beter op elkaar en de zorggebruiker af te stemmen.
Een vat vol emoties: waarom voelen onze diepste essentie blijft.
“Emoties zijn er om gevoeld te worden, ze kleuren onze dagen, beïnvloeden onze beslissingen en vormen onze relaties”. Door ze op een gezonde manier te erkennen en te uiten, houden we ons emotioneel systeem in balans en voorkomen we dat emoties zich ophopen en dan mogelijks op een niet-constructieve manier lucht krijgen. Door emoties toe te laten en te doorvoelen, creëren we ruimte voor betekenis, veerkracht en een waardevol leven. Wanneer er iets gebeurt, zetten emoties ons in beweging. Dit gebeurt ook in teamdynamiek. Waar zekerheid en controle centraal staan, worden emoties vaak als een bedreiging gezien. In teams waar ruimte is voor experimenteren worden emoties vaak gezien als een krachtige energiebron die aanzet tot actie.
“Het leven is de som van alle keuzes” Albert Camus
Het is belangrijk om als hulpverlener zorgzaam om te gaan met onze eigen emoties, een evenwicht te vinden, emoties niet hoeven uit te schakelen en tevens er niet door overspoeld te geraken. Daarnaast is het soms nuttig om emoties even te negeren. Gillis en Lahaye stellen echter de vraag of het mogelijk is om “geharnast” de behoeften van anderen nog te horen en op een sensitieve manier ondersteuning te bieden. Een praktijkvoorbeeld rond hoe er als team met een agressie-incident kan omgegaan worden is erg inspirerend. In plaats van enkel grenzen te trekken naar de cliënt, ging het team op zoek naar het verhaal en van daaruit naar de mogelijkheden om de zorg gepast vorm te geven door in te zetten op wat biedt veiligheid en troost voor deze cliënt.
Een verhaal dat telt: waarom verhalen de kracht hebben om te verbinden.
Wat we zeggen over wie we zijn is een vaak constructie gebaseerd op herkenningspunten uit onze opvoeding, cultuur en ontmoetingen met anderen, zo leert het boek. “Wat we vertellen heeft meer te maken met het proces van worden dan met zijn,” aldus Gillis en Lahaye.
Met de snedige uitdrukking “Van tellen naar vertellen” nodigen de auteurs ons uit in te zetten op het luisteren en minder op het registreren van acties en handelingen. Ook in kwaliteitsopvolging kan hier meer op in gezet worden. Wat wordt er eigenlijk gemeten, kunnen medewerkers noteren in een EPD of bieden ze goede zorg.
Luisteren is een actief proces. Het stellen van een goede vraag is hierbij van groot belang. “Een goede vraag raakt niet alleen de feiten, maar ook de diepere lagen van het verhaal: twijfels, verlangens, dromen en emoties”. Een goede vraag zet aan tot beweging door ruimte te laten om betekenis te geven.
De auteurs introduceren “zorgvuldig nieuwsgierig” zijn als motor om cliënten op verhaal te laten komen, te bekrachtigen in waardigheid en betekenis. In de meest donkere verhalen zitten altijd restjes die nog naar het leven verlangen. Zorg dragen is het samen dragen en verdragen van lastigheden. Wanneer we echt luisteren om te begrijpen in plaats van te antwoorden, stellen Gillis en Lahaye, openen we werelden die anders verborgen zouden blijven. Er ontstaat ruimte voor verbinding. “Niet door vast te houden aan één enkel verhaal, maar door ruimte te geven aan verandering, groei en nuance.” Een toepassing hiervan vinden we terug in de Therapeutische Gemeenschap waar gewerkt wordt met een herstelkring. Dit is een kringgesprek waarbij de bewoner uitlegt hoe hij tot een bepaalde reactie kwam; de groep stelt dan verhelderende vragen om samen tot wederzijds begrip te komen. Een ander voorbeeld illustreert dit vanuit de praktijk van de jongerenwerking RKJ. Bij een uit de hand gelopen situatie legt de groep jongeren hun visie uit aan het team, waarna ze samen tot een oplossing komen ( ipv als team afzonderlijk te discussiëren over die situatie) en al dan niet een gevolg formuleren.
De horde van onverschilligheid: hoe we het DNA van zorgdragers weer kleur geven.
Onverschilligheid in de zorg is een weerspiegeling van wat er zich in de maatschappij afspeelt. Restaurantreservaties worden op het laatste moment afgezegd, vakmannen geven aan dat ze pas veel later de gevraagde klus kunnen klaren, no-shows bij patiënten, … We worden niet langer geraakt door de pijn van een ander. “Terwijl de wereld fysiek opwarmt, koelt ze emotioneel af, zelfs in de zorg. Steeds minder zorgverleners zijn echte zorgdragers.”
Oog hebben voor behoeften, krachten en mogelijkheden biedt een uitweg. Het is een perspectief dat energie geeft en teams veerkrachtig maakt.
Tot slot stellende auteurs dat de kracht van de vrijheid van de zorg ligt in het besef dat je zowel verantwoordelijkheid als keuze hebt. Hoe stel je je op, luister je echt of heb je reeds alle antwoorden. Kijk je naar problemen of zie je mogelijkheden, … Gillis en Lahaye dagen ons uit om de moed te hebben en ernaar te handelen.
Els Vanneste (oktober 2025)
Zorgen is een keuze, Wegen naar vrijheid voor zorgverleners, Katrin Gillis en Hilde Lahaye, Uitgeverij Lannoo, 159 blz