Tussenhuis in de kijker: in gesprek met de begeleiders-coaches
De laatste fase van een langdurig residentieel programma in De Sleutel verloopt in het tussenhuis. Het is een vorm van begeleid groepswonen waarbij de bewoners sterk gecoacht worden. Het is een veilige plek waar ze stappen in hun re-integratieproces kunnen uitproberen vooraleer op eigen benen te gaan staan. De peers krijgen een heel belangrijke rol in deze “community-based approach”. Ze helpen elkaar bij de uitbouw van hun verder clean leven. Vaak is dat geen sinecure. Veel van de tussenhuizers deden immers nog geen enkele ervaring op met zelfstandig wonen zonder gebruik. Gradués* zijn hierbij de lichtende voorbeelden en fungeren als rolmodel binnen het programma.
In de twee therapeutische gemeenschappen (TG) van De Sleutel verblijven gemiddeld 18 bewoners en een 6-tal in het daarbij horende Tussenhuis. In het tussenhuis wordt het zelfstandig wonen in een cleane leefstijl getraind. Elke cliënt beschikt er over een eigen kamer in een gedeeld woonhuis. Na verloop van tijd wordt het aandeel therapie verminderd. Op het einde wordt de cliënt begeleid naar een geschikte huisvesting. De coaching en het trainen van de vaardigheden om alleen te gaan wonen wint nog aan belang omdat de doelgroep fors evolueerde de voorbije jaren.
In Merelbeke kunnen bewoners al na 10 à 12 maanden naar het Tussenhuis en start een semi-ambulante begeleiding met de nadruk op het voorkomen van herval. In de TG voor dubbeldiagnose in Gent is het TG-programma enkele maanden langer omdat naast de verslavingsproblematiek ook een psychiatrische component specifieke aandacht vraagt. We gaan in gesprek met tussenhuisbegeleiders Veerle en Floris van het Tussenhuis Gent en met Wim die al zo’n 30 jaar meedraait in het tussenhuis in Merelbeke. Hij trapt meteen een open deur in.
Wim: Zonder te willen stigmatiseren merken we dat de meeste van onze gasten vóór hun programma eigenlijk nooit fatsoenlijk in de maatschappij hebben meegedraaid.
Veerle: Klopt. In het verleden hebben ze meestal nooit op een cleane manier alleen gewoond.
Wim: Ze komen ook op steeds jongere leeftijd in het gebruik terecht. Vroeger was dat gemiddeld op hun 17 of 18 jaar. Nu is de beginleeftijd vaak 12 jaar. De mensen die we zien, komen steeds meer uit armoede, uit verslavingsmilieus waar mama of papa zwaar in het gebruik zit. 20 jaar geleden zagen we dat niet. Je moet het volledige TG-programma aanbieden zodat ze gewapend zijn om zich in de maatschappij te integreren.
Floris: Het is niet uitzonderlijk dat deze mensen in de TG belanden na een jarenlange detentie. Sommigen zaten 10 jaar of één derde van hun leven in de gevangenis.
Wim: Ze komen dus niet even snel genezen van een verslaving, wat ook niet kan natuurlijk, maar ook het op eigen benen staan, is helemaal nieuw voor hen.
Waarin verschilt het doel van een TG en een Tussenhuis?
Wim: Voor een groot deel in de verantwoordelijkheden die men krijgt. De begeleiding is veel minder aanwezig en heeft een coachende rol. Ze zorgt ervoor dat de peer-werking draait. We verwachten dat mensen medebewoners aanspreken en stimuleren in de richting van een clean leven.
Veerle: We leren tussenhuizers omgaan met extra vrijheid, er gelden immers minder regels dan in TG. Het is een veilig huis waar ze kunnen thuiskomen en oefenen met de uitdagingen om opnieuw hun plek te vinden in de samenleving. Wie instapt onderschrijft onze visie en stemt in met de huisregels. We verwachten een echt engagement qua levensstijl. Eigenlijk leren we hen toepassen wat ze in de TG geleerd hebben met het oog op de toekomst, als de begeleiding wegvalt. Wat en wie ga ik nodig hebben rond mij? Hoe bouwen we de zorg af en bouwen een eigen netwerk uit zodanig dat ze een clean leven kunnen uitbouwen. Tegelijk verwachten we dat ze als peers elkaar op een verbindende manier een spiegel voorhouden.
Wim: Op die manier leren we hen om op eigen kracht een clean leven uit te bouwen en aandacht te hebben voor hun kwetsbaarheden. En ons einddoel? Er hangt een affiche bij ons op (gemaakt voor een opendeurdag) met daarop wat ze op het einde van het Tussenhuis zelf willen bereikt hebben: je hebt werk, ieder op zijn niveau. Je hebt vrienden of een sociaal netwerk, je hebt een woonst. Er is financiële stabiliteit, er is zinvolle vrijetijdsbesteding én er is externe hulp of een zelfhulpgroep waar je terecht kan.
Floris: Zo bereiden we ieders maximale integratie in de maatschappij voor rekening houdend met kwetsbaarheiden, verslaving, psychiatrische problematiek. Dit houdt in dat de aansluitende zorg is afgestemd op de noden van de cliënt. Denk aan CAW, VAPH, GTB, …
Engagement
Wim: De overstap van de TG naar het Tussenhuis is een belangrijk keuzemoment. Sommige mensen kiezen ervoor om na het TG-programma nog af en toe te gebruiken of om alcohol niet te bannen. Dat kan, maar dat past niet in het tussenhuis-programma.
Floris: We maken er een commitment van. Er komt een echte intake. Met de goedkeuring zeggen we dat ze het verdienen om in het Tussenhuis te starten.
Veerle: Enkelingen proberen het op eigen kracht. Bijvoorbeeld omdat ze bij hun partner of kind willen zijn of omdat hun werk bijvoorbeeld ver van Gent is. Maar het zijn niet altijd de beste trajecten. Bij herval stopt het bij ons echter niet. We bekijken wat mogelijk is. Maar kiezen voor gebruik past niet in programma.
Floris: Het is een engagement waar sommigen mee worstelen. Vaak weten ze nog niet goed hoe ze het op termijn gaan aanpakken.
Veerle: Het is ook geen levenslang commitment.
Hoe ziet een weekprogramma eruit en welke begeleiding wordt voorzien?
Floris: Elk traject verschilt sterk van individu tot individu. Maar er zijn grote vaste blokken. In ons Tussenhuis kiezen bewoners standaard voor 3 dagen dagbesteding extern. Voor de ene is dat in de vorm van arbeidszorg of vrijwilligerswerk, voor iemand anders is het opleiding, of een job in de sociale economie.
Veerle: Dat engagement helpt hen ook bij het clean zijn en blijven. We hebben nog steeds een heel nauwe samenwerking met maatwerkbedrijf Weerwerk (lees hier meer). De meesten gaan er naar de activerende werkvloer. Soms worden ze doorverwezen. Maandelijks volgen we er als begeleider een overleg over alle lopende werktrajecten. ’s Avonds vullen ze zelf hun vrije tijd in.
Gat in het CV
Wim: Bij ons is dat vergelijkbaar maar zijn ze overdag op alle weekdagen extern actief aan de slag. Het soort werk is zeer doorslaggevend in de opbouw van een clean leven. Er is immers geen enkele activiteit in het leven waar je 38u per week mee bezig bent, dan je job. In vorige jobs ontwikkelden ze vaak een methode en levensstijl om dagelijks te kunnen blijven gebruiken. Het is dan ook niet evident om eenzelfde werk/levenspatroon terug op te nemen zonder terug drugs te gaan gebruiken. De meesten kampen ook met een fors gat in hun CV wat solliciteren bemoeilijkt. Meestal moeten ze onderaan de ladder beginnen onder stresserende omstandigheden en overuren draaien, wat dan weer de kans op herval vergroot. Dat verandert wanneer je kunt solliciteren vanuit een afgewerkte opleiding. Dit kan echt het verschil maken! De uitbouw van een cleane levensstijl is een nieuwe start: een opleiding en een andere werksector hoort daar meestal bij. Dat activeringsluik proberen we mee vorm te geven. Als zo’n traject dan goed uitdraait, geeft dit een positieve boost: ze voelen zich capabel in hun nieuwe werk. Tijdens dat activeringsluik zetten we verder ook in op hervalpreventie. Daarnaast is er ook een zelfzorggroep en doen we individuele coaching.
Floris: De coaching benoemen wij als individuele mentorwerking. Verder voorzien we 2 begeleidingsmomenten per week in groep. Zo is er het Tussenhuis-moment op maandagavond en de Zelfzorggroep op woensdagvoormiddag. Daarnaast focussen we ons op de peer-werking en de groepsdynamiek in huis. We bespreken de verschillende aspecten van samen leven en samen wonen.
Veerle: Op maandagavond is het een gezellig gezamenlijk eetmoment. Iedereen kookt om beurt, wat voor verbinding zorgt en een vertrouwelijke sfeer. Ook alleenwoners sluiten hier soms op aan. Aansluitend houden we een tussenhuisgroep, een soort huisvergadering waar we afspraken maken over het samen wonen, koken, poetsen, vuilnis buitenzetten. Eventuele onderlinge strubbelingen waar ze zelf niet uitgeraken, worden ook in die groep besproken. Tijdens de ‘zelfzorggroep’ bespreken we de individuele doelen: waar botsen ze op, wat hebben ze gedaan de afgelopen week, wat zijn ze van plan, welke thema’s leven er, waar willen ze feedback over krijgen.
Verder wordt iedere cliënt in het Tussenhuis individueel opgevolgd. Men bespreekt de stand van zaken op de verschillende levensdomeinen in individuele gesprekken met de persoonlijke begeleider. Ook de alleenwoners worden verder opgevolgd. Bij alle activiteiten die gepland worden, is het voorkomen van herval de hoofdopdracht. “Als iemand naar een receptie is geweest of een activiteit waar drank aanwezig was, vragen we nadien altijd of het moeilijk was om een fruitsap te bestellen. Dat is de bril waarmee de begeleiding meekijkt en opvolgt”, zo verduidelijkt Veerle. Terugvalpreventie krijgt zo een prominente plaats in het programma.
Wim: Tijdens groepsmomenten gaan we in op hoe ze klippen kunnen omzeilen. Tussenhuizers hebben op zaterdag ook een indivdueel moment rond terugvalpreventie. En als iemand een vereniging kiest, bekijken we of die keuze helpt om een clean leven uit te bouwen. Hetzelfde doen we bij een kiezen van een woonst – wonen boven een café is geen slimme optie – of een bepaald soort werk of opleiding. Ik heb mensen dag en nacht zien werken om hun schulden af te betalen. Maar enkele maanden later hervallen ze en hebben ze plots nog meer schulden. We proberen daar om een tegengewicht te zoeken, een andere cultuur binnen te brengen.
Floris: Onze bewoners met dubbeldiagnose hebben een langer TG-programma achter de rug. Ze kregen daar al heel wat hervalpreventie via ons pakket herstel in zicht.
Veerle: Terugvalpreventie zit in onze dagelijkse interactie. Alle levensdomeinen waar we rond werken, bouwen mee aan het kunnen volhouden van een clean leven. Een werk kunnen volhouden, goed in je vel zitten.
Wim: Naarmate de verantwoordelijkheden stijgen, dalen de controles in het Tussenhuis. In het begin kijken we heel goed toe op de weekplanning. Activiteiten moeten passen binnen de cultuur van het programma. Na verloop van tijd volgen we wat minder strak op, dienen ze alleen nog een planning in voor de vrije dagen. ‘s Avonds doet een tussenhuizer niet zo maar wat. Dan is het risico op herval immers het hoogst. De coaching van die stappen zijn bepalend voor de levensstijl. Hoe geef je zin aan je leven? Vandaar onze focus op zinvolle vrijetijdsbesteding en het belang dat we hechten aan deel uitmaken van een vereniging.
Ambulante vervolgzorg
Veerle: Om de continuïteit van zorg te garanderen is er een nauwe samenwerking met het ambulant centrum. Al onze cliënten gaan, aanvullend op de begeleiding in het tussenhuis, ambulant op gesprek.
Floris: Er is standaard vanuit de begeleiding in de TG een uitgebreide overdracht naar de individueel begeleiders in het ambulant centrum. Op die manier kan het traject vlot worden verdergezet. Bedoeling is dat elkeen een eigen netwerk uitbouwt voor op langere termijn. Als we de begeleiding in het Tussenhuis kunnen loslaten, loopt ze ambulant door.
Veerle: Op alle belangrijke overgangsmomenten plannen we trouwens samen met de begeleiding een netwerkoverleg. De verschillende partners die instaan voor iemands omkadering en de context zitten dan samen aan tafel. Concreet zijn dit zowel mensen uit het eigen hulpverleningsnetwerk als uit eigen persoonlijk netwerk.
Wim: Op die manier zorgen we ervoor dat de mensen op het einde van hun Tussenhuis-traject alle tools in handen hebben om binnen de maatschappij mee te kunnen draaien. Voor de ene zal dat externe begeleiding zijn of een zelfhulpgroep, voor de andere een vaste afspraak met de psychiater.
Rolmodellen
Wim: Het belang van een rolmodel is heel groot. Bij het begin van een behandeling geloven mensen amper dat het mogelijk is om een clean leven te leiden. Ze oordelen dat het een uitzichtloze situatie is. Verslaving is ook chronisch waardoor mensen vaak goesting hebben om terug naar middelen te grijpen. Vandaar het grote belang van goede voorbeelden, ook bij de staf. En vandaar onze inzet op ervaringsdeskundigen, daar begint het. Het is dan ook goed dat de tussenhuizers regelmatig in TG komen. Op dezelfde manier zijn de alleenwoners de beste coaches voor de tussenhuizers. Dat zorgt voor perspectief, het biedt hoop. Niet alleen op persoonlijk vlak, ook naar het volhouden van het programma toe. Om dezelfde reden zorgen we ervoor dat gradués zichtbaar zijn in het programma. Die uitwisseling werkt. Ze kunnen leren uit fouten of juiste beslissingen van voorgangers: dat is het zelfhulpmodel. Dat maakt deel uit van de basis van de TG en tussenhuiswerking.
Veerle: We zien dit ook op een heel informele manier tot stand komen. Oud-bewoners springen binnen in het tussenhuis en tussenhuizers zijn in nauw contact met huidige TG’ers. Soms worden ze ook expliciet uitgenodigd, doen ze er vrijwilligerswerk en ondersteunen ze als rolmodel bij het vormgeven van de structuur.
Floris: Die cultuur van betrokkenheid is fel gegroeid sinds we een eigen tussenhuiswerking hebben met TGG. De gradués gaan ook naar TGG, ze zien elkaar bij Weerwerk. Er is een grotere aantrekkingskracht naar TG.
Wim: De gradués nemen ook in het Tussenhuis in Merelbeke een belangrijke rol op. Jaarlijks organiseren we twee vaste gradué-bijeenkomsten waar ook de tussenhuizers en TG’er uitgenodigd zijn. Op zo’n warm winter- en zomermoment brengen we gans de TG-familie samen. Zo’n bijeenkomst met meer dan 50 lotgenoten samen, geeft kracht. Individuele verhalen worden uitgewisseld. Hetzelfde geldt voor de gradué-werking voor vrouwen. Elke 6 weken komt een gegradueerde vrouw op een informele manier een avond doorbrengen met de vrouwen in TG-programma. Mensen die binnenspringen die het goed doen, werkt altijd positief. Daarom nodigen we ook gradués uit voor getuigenissen. Soms zijn dat mensen die enkele tientallen jaren geleden het programma volgden. Het brengen van hun verhaal aan TG’ers, tussenhuizers en alleenwoners is heel belangrijk. Ze kunnen eruit leren hoe die persoon met zijn verslaving omging, of er sprake is geweest van terugval, hoe daarmee werd omgegaan. Op die manier ervaren ze steun, vinden ze geloof in verhalen van rolmodellen.
Hoe vlot zetten de mensen de stap naar alleen wonen?
Wim: Sommigen zijn er klaar voor na 7 maanden, anderen na één jaar.
Veerle: Maar daar eindigt het niet, de alleenwoners worden ook na dat jaar verder begeleid. De laatste periode in het tussenhuis bereiden we de stappen naar buiten grondig voor. Hoe organiseren we de verdere ondersteuning, wat zijn de financiële mogelijkheden voor een eigen stek?
Wim: De woonmarkt is in vergelijking met 5 jaar terug wel een pak duurder geworden.
Veerle: We overlopen samen een uitgebreid infopakket. Waar hebben ze mogelijks recht op, hoe zit het met sociale woningen? Het is een moeilijke zoektocht. Er zijn ook geen diensten die je helpen bij het vinden van een woning. Gelukkig is er sinds enige tijd ook de optie om aan te sluiten in een pand van de vzw Sleutelwonen (lees hier).
Paul De Neve (februari 2024)
Een muur vol nestkastjes in TGG. De kastjes staan symbool voor een traject naar een clean leven. Alhoewel de bewoners uitgevlogen zijn, blijft er nog steeds een plekje om terug te keren. Het nestkastje is een deel van de graduatieceremonie, een feest als bekroning van het positief afronden van het TG-programma
AANVERWANTE INFO
Sleutelwonen ontzorgt oud-cliënten met betaalbare woonst in veilige omgeving – De Sleutel
Arbeidstraject in de kijker: zorg loopt door, ook naast de werkvloer
Tussenhuis: een begeleider vertelt
Wil je meer weten over de TG-werking? klik hier
*Gegradueerden hebben het volledige hulpverleningsprogramma positief afgerond
