Vervolgbehandeling in RKJ De Sleutel: aan tafel met alle betrokkenen

Het Residentieel Kortdurend Jongerenprogramma (RKJ) biedt een opname-programma aan jongeren waarbij ze een periode van maximaal  6 maanden samen aan de slag gaan. Wat helpt bij de weg naar herstel, wat is er nodig om herstel gaande te houden, wanneer stopt zo’n traject? De begeleiders, de jongeren en hun context bekijken samen hoe de weg naar herstel eruit kan zien. Aan tafel met alle betrokkenen.

Outreach in RKJ : wat? 
–  Gesprekken aan huis, met jongere, context en ruimer netwerk
–  Organiseren van en overdracht naar een goede vervolgtherapie/begeleiding
–  Delen van expertise met de context en de hulpverleners die het vervolg van de begeleiding op zich nemen
– Indien nodig: activeren en versterken van het netwerk rond de jongere zodat de vaardigheden die de jongere en de context hebben geleerd tijdens het programma kunnen geconsolideerd worden

De visie van De Sleutel is ingebed in de herstelondersteunende verslavingszorg. Terwijl ik me voorbereid op een gesprek met een jongere, haar mama en een medewerker van het RKJ, lees ik het volgende over herstel: “Herstel is een persoonlijk proces. De omgeving kan hierbij ondersteunen, maar herstellen doe je zelf, op je eigen manier en in je eigen tempo. Sommigen herstellen zonder hulpverlening en zonder de steun van zelfhulpgroepen. Sommigen stoppen in één keer met gebruik, anderen niet. Voor sommigen kent herstel een eindpunt. Anderen beschouwen zichzelf als hersteld, terwijl zij gecontroleerd gebruiken. Bij herstel is er altijd sprake van zelfmanagement, regie, maatschappelijk herstel en herstel van identiteit.”[1]

Eeklo, de Zuidmoerstraat. In de luwte van een grote school ligt wat verderop het residentieel kortdurend jongerenprogramma (RKJ) van De Sleutel. Ik heb er afgesproken met Yasmine, Sophie[2] en Tyra.

Yasmine (17j) heeft in november 2024 het programma mooi afgerond en samen met haar mama Sophie maakt ze gebruik van het outreach-aanbod van het RKJ. Tyra Eggermont is psycholoog en werkzaam als outreach-begeleider in het RKJ en bij Radar, in functie van begeleiding bij crisissituaties. 

Kan je jezelf eens voorstellen?

“Ik ben Yasmine, ik ben 17 jaar en ik woon in Eeklo. Ik werk in een rusthuis en in Delhaize. Ik ga niet naar school, maar doe examens via de examencommissie (beter gekend als middenjury). Dat is toch wat zwaarder dan ik gedacht had. Ik ben nu aan het bekijken om in februari over te stappen naar volwassenenonderwijs en daar verder te doen om mijn diploma zorgkundige te halen.”

Mama Sophie is 44 jaar en alleenstaande mama. Sinds Yasmine anderhalf was stond ze er alleen voor, met de steun van de grootouders. “Ik heb hard gewerkt, ik deed 2 jobs, waardoor ik niet altijd beschikbaar was. Na een burn-out ben ik herstart in een administratieve job en kan ik veel van thuis uit werken. Dat is veel beter.”

“Zal ik mezelf ook voorstellen?” Tyra lacht eerst even ongemakkelijk. “Ik ben psycholoog in het RKJ. Ik werk graag met jongeren en  geniet ervan om samen een traject te bouwen met de jongere en de context. Ik vind het fijn om de evolutie mee te maken, van hoe iemand zich aanmeldt, tot we ze weer los kunnen laten. Samenwerken met Yasmine is deugddoend.” “Je bent zo’n harde werker”, zegt ze aan Yasmine.

Yasmine is op haar 15^de begonnen met experimenteren met drugs. Dat hoorde bij het groot worden, dacht mama Sophie. Yasmine noemde het haar levensstijl. De combinatie van een specifieke vriendengroep en zich niet helemaal goed in haar vel voelen maakte dat ze er vaker naar teruggreep. “Van af en toe eens wiet gebruiken, ging dat naar elk weekend en geleidelijk aan naar elke dag. Dat ging zo een 6-tal maanden door. Twee maanden voor de opname was ze ook gestart met mefi[3],” vertelt Yasmine (mama wist tot voor kort niet van het gebruik van méfi). Sophie: “We konden eerst in het RKJ terecht via een crisisopname van 2 weken. Na die 2 weken kwam Tyra bij ons thuis langs. Op een bepaald moment hebben zowel oma als Tyra aangegeven dat het zo niet verder kon en dat een opname echt nodig was.” Na een opname van 6 maanden, is Yasmine terug thuis en komt Tyra opnieuw langs voor de opvolging.

“Momenteel gaat het goed. Sinds ik hier uit opname ben, ben ik één keer hervallen, maar ik heb onmiddellijk gebeld naar het RKJ. Ik weet dat ik er  terecht kan met mijn verhaal, dat ik niet veroordeeld word. Voor mama is dat moeilijker, omdat ze hoopt dat het goed blijft gaan. Haar ontgoocheling voelt aan als een veroordeling,” vertelt Yasmine. Mama Sophie knikt. “Dat is waar. Voor mij is dat erg moeilijk. Ik heb het soms nog moeilijk met mezelf, en ik maak me zeer snel zorgen over Yasmine.”

Yasmine vindt het niet prettig om het hierover te hebben. “Ik ben toch goed bezig,” zegt ze terwijl ze met haar ogen draait. Yasmine vindt het moeilijk om haar sterktes te benoemen. Mama Sophie en Tyra doen moeite om het niet te gaan invullen. Ze zien veel sterke kanten bij Yasmine. Schoorvoetend zegt Yasmine: “Ik heb mezelf opnieuw leren kennen hier in het programma. Ervoor was er alleen maar drugs, ik wou alleen maar gebruiken, weg zijn. Ik heb opnieuw leren ontdekken wie ik ben, wat ik wil, wat ik kan.” Ze voegt eraan toe: “Ik ben lief, behulpzaam en ik ben een doorzetter.”

Ik vraag ook aan Sophie naar haar sterke kanten. Ook de mama vindt dit geen makkelijke vraag. “Ik zie vaak het goede in mensen en ik ben erg zorgzaam. Maar ja, soms ben ik te zorgzaam.” En ze kijkt vragend naar Yasmine, die dat bevestigt.

Tyra vult aan dat haar sterktes – nieuwsgierig, empathisch en behulpzaam – goed van pas komen in haar job.

Wat is de kracht van het outreach-programma?
“Het helpt om wat je reeds bereikt hebt, vast te kunnen houden,” zegt mama. Na het crisisprogramma had het ook een beetje de functie van een stok achter de deur. “Als mama ben ik snel overbezorgd, en Yasmine wil jong zijn en haar weg vinden. Als er dan iemand van buitenaf meekijkt waar we naartoe willen, dan helpt dat.”

Tyra geeft aan dat je vanuit de outreach-positie makkelijker de alarmsignalen kan oppikken. Vaak evolueert een situatie zachtjes aan, tot verwijten of zwijgen alle gewone interacties lamleggen. Als outreacher ben je de bondgenoot van beiden (jongere en  context) en kan je andere inhoud binnenbrengen. En soms wordt tijdens een opvolgbezoek duidelijk dat een langere opname een broodnodige stap is in de richting van duurzaam herstel.

Wat was er reeds bereikt tijdens de opname in het RKJ voor de jongere en de familie?
Mama Sophie zegt dat het voor haar zeer helpend was om elkaar een tijdje slechts beperkt te zien. Yasmine was in opname. Mama kwam een uurtje per week op bezoek. “In het begin was dat genoeg. Ik had het echt nodig om terug op adem te komen. De periode voorafgaand aan de opname was zeer moeilijk.”

Yasmine: “Tijdens de opname is het contact geleidelijk aan hersteld. Ik heb mezelf terug kunnen vinden. Ik heb leren werken met planningen, me leren houden aan een einduur.”  Mama vult aan dat structuur en planning voor haar erg belangrijk zijn. “Ik heb leren communiceren, onderhandelen,” zegt de mama terwijl ze ter goedkeuring kijkt naar Tyra. “Tyra heeft er altijd op gehamerd dat communicatie erg belangrijk is. Dat hebben we geleerd hier tijdens de opname, en dat proberen we nu verder thuis ook goed vast te houden.”

Wat is de focus van de vervolgbehandeling?
Tyra: “Er is niet echt een vast item of een structuur voor de outreach. We stemmen af met wat de context en de jongere nodig heeft. Vaak gaat het om het zoeken naar een nieuw evenwicht voor alle betrokkenen in de thuiscontext.” Hoe maak je afspraken, hoe kan je streng en consequent zijn en tegelijk ook een portie mildheid inbouwen. De jongere neemt terug het leven op.

In dit traject bleek ook dat Yasmine zelf op een aantal thema’s wat verder wou doorwerken. Samen zijn er dan stappen gezet naar ambulante hulpverlening. “Ik heb trouwens straks een gesprek met Annelies van het ambulant centrum. Ik heb met haar ook een goede klik.” zegt Yasmine. De eerste keer is Tyra mee op gesprek gegaan. Op die manier kan er een brug gelegd worden en info worden doorgegeven. Zo werd het voor Yasmine makkelijker om die nieuwe eerste stap te zetten.

Wat werkt?
Yasmine: “Voor mij was het goed om hier even op rust te komen en dan geleidelijk aan terug naar huis te gaan. Ik was blij dat ik hier was tijdens de vakantieperiode. We hebben veel leuke activiteiten gedaan. Ik ben gaan zeilen, ik heb 2 pretparken bezocht. Wie kan dat zeggen?”

Mama Sophie: “Ik word hier serieus genomen met mijn zorgen. Elders kreeg ik eens te horen ‘het is maar cannabis’.  Ik weet dat de mensen hier bezorgd om me zijn, dat ze zullen ingrijpen als het nodig is. Het belang van outreach zit hem ook in het niet losgelaten worden. Ik weet dat ik hier terechtkan als het misgaat, hier wordt ook geen oordeel geveld,….”

Motivatie vasthouden

Zowel mama Sophie als Yasmine zijn vol goede moed aan de slag. Het is januari als we dit gesprek voeren. Ik vergelijk het met goede voornemens. Vanuit de literatuur weten we ook dat motivatie kan schommelen. Ik ben nieuwsgierig hoe zij hiermee omgaan.

Yasmine vertelt dat ze doorheen het programma opnieuw een toekomst heeft. “Ik weet opnieuw wat ik belangrijk vind. Ik wil mijn school afmaken, gaan werken, binnen een paar jaar een eigen plek, een gezinnetje. Als mijn motivatie zakt, dan denk ik aan waar ik naartoe wil. Want ik weet als ik opnieuw start met drugs dat ik eindig op straat. Dat ik geen geld heb en dat er gedoe is met de familie en dat mijn dromen een voor een in het water vallen. Bij mij helpt dat. Ik wil iets bereiken.”

Mama Sophie geeft aan dat ze altijd een beetje overbezorgd zal blijven en dat ze vooral een goed leven wil voor Yasmine. Ze heeft wel een sterk voornemen. “Als Yasmine opnieuw start met drugs zal ze niet meer kunnen thuisblijven. Daar hou ik me aan vast.”

Tyra: “Als hulpverlener helpt het mij om alles op een rijtje te zetten. Het eens van op een afstand bekijken. Als er iets stroef gaat, probeer ik te kijken naar de achtergrond. Wat zit er achter die stroefheid. Wat kan ik doen, wat kan de ander doen. Dat helpt om in soms wat moeilijkere situaties hoopvol te blijven.”

Els Vanneste (februari 2025)

Aanverwante info

Wat als jongere verwachten van een opname?

Waarom specifieke verslavingszorg voor minderjarigen? – De Sleutel

“Jongeren die naar het RKJ komen onder druk van justitie verdienen ‘tonnen’ erkenning. Ook vanuit justitie.” (reflectie onder psychologen)

Vervolgzorg voor volwassenen in de kijker: maak kennis met de tussenhuiswerking

[1] Deskundig door de verslaving, Weerman Alie, e.a. (2012)

[2] De namen van de jongere en haar mama zijn gewijzigd om privacyredenen

[3] Mefedrone: Mefedrone werkt stimulerend en licht bewustzijnsveranderend. Gebruikers voelen zich euforisch, energiek, tintelend, waarderen muziek beter, zijn open en krijgen de neiging om veel te praten.